hapót-simbág

Pagsulat ng Hysteria ng Bayan Laban sa Historikal na Korapsyon: Komprehensibong Suri ng “Ang Pag-ibig ay Isang Tula” mula sa “Bayan Ko!” ni Lualhati Bautista

Koleksiyon ng apat na maikling kuwento na salin sa dramang pang-telebisyon ang “Bayan Ko!”, ang bagong aklat ni Lualhati Bautista na inilimbag ng Dekada Publishing noong 2019. Pinagsama-sama niya ang mga maikling kuwento sa aklat sa upang “muling ipadama ang diwa ng ating mga pinagdaan bilang isang bansa” (Bautista ii) sa kasalukuyang henerasyon ng mambabasa’t manunulat. Sinubukang talakayin ni Bautista sa kaniyang bagong koleksiyon ang iba’t-ibang bitak ng panahon bago, habang, at pagkatapos ng kolonyal na pananakop sa Pilipinas.

Sa pamamagitan ng pagtatagni ng ilang impormasyon mula sa kultura, komunidad, at wika ng ilang siglo ng kolonyalismo sa Pilipinas, nagawang tahakin ng mga kuwentong “Ang Pag-ibig ay Isang Tula” ang naratibo na hindi nabibigyan ng sapat na pagtingin: mula sa pag-usbong ng kultura ng pagsusulat laban sa opresyon, indio bilang bilanggo ng sistema, at ang pag-ibig sa bayan bilang likas na uri sa lahat.

Pilipina sa Panahon ng Kolonyalismo

(Larawan: Jamaica Global)

Halaw sa kasaysayan ng buhay ni Leona Florentino ang unang kuwento mula sa nasabing antolohiya. Tinagurian si Florentino bilang “Ina ng Literaturang Pangkababaihan” dahil na rin sa katangi-tangi niyang anekdota ng pagiging supersibo, nagbukas ito sa posibilidad ng pagtanggap ng tradisyong pasulat (writing tradition) para sa mga kababaihan. Ibinalangkas ni Bautista ang kaniyang karakter na si Juliana sa katangian ni Leona. Gayundin, nilakipan ng mga ilang parapo ng tula (na iniayon sa tinig ni Juliana) upang mas mapaigting ang naratibo ng pag-usbong ng babaeng makata. Ang mga tula na ito ay rendisyon ng awtor upang mapunan ang paghiram ng tala ng buhay ni Leona upang mas kumapit ito sa tala ng kasaysayan.

Mula nang dalhin ng Espanya ang katesismo at ang pagbibinyag sa mga Pilipino, nagbigay-daan ito upang gumawa ng napakalaking reporma sa istruktura ng lipunan ng ating bansa. Ang mga kalalakihan na mula sa may-kayang pamilya ay binibigyan ng akses sa edukasyon, samantala ang mga tinaguriang indio ay inaalila sa pagsasaka’t iba pang lakas-paggawa. Ang mga kababaihan naman ay nakatali lamang upang gampanan ang kanilang tungkulin bilang katuwang ng lalaki at sa takdang panahon, ay maging isang responsableng ina’t asawa.

Sa edad ng labing-anim, ipinagkasundo na si Juliana kay Fernando, ang binatilyong anak ng nakababatang kapatid ni Don Crisostomo. Hindi sumasang-ayon si Juliana sa anomang udyok sa kaniya ng kaniyang angkan. Maliban sa hindi naging mabuti ang kanilang pakikipagsamahan bilang mga bata (Bautista 9-10), hindi rin bukal sa dalagita ang pakikisama sa lalaking hindi niya tinatangi (Bautista 21-23). Dala na rin ng pagbabanta ng kaniyang magulang na siya’y ilalagi na lamang sa kumbento sa oras na hindi maikasal sa pinsang si Fernando, tinanggap na rin niya ang sitwasyon.

Pag-ibig sa Tula

Mas naging malapit kay Juliana ang pagtula. At dahil na nga rin sa binuong konstruktura ng kolonyalismong Espanyol, itinuring ang pagsusulat ng kababaihan bilang subersibo. Itinalaga ng lipunang patriarkal na ang gampanin lamang ng isang babae ay magsisimula’t magtatapos bilang taong-bahay. Sa sistemang patriarkal, isinasantabi nito ang karapatan ng mga kababaihan (Reardon, 1996). Nilimitahan din nito ang pagtatalaga sa mga kababaihan ng posisyon sa pag-aaral, pamumuno, at pangangalakal.

[D]ahil na nga rin sa binuong konstruktura ng kolonyalismong Espanyol, itinuring ang pagsusulat ng kababaihan bilang subersibo.

—Maria Kristelle C. Jimenez

Ito rin ang naging dahilan kung bakit nagkaroon ng pananaw na may mga gawaing “natural” lamang sa lalaki, pati na rin sa babae. Inilapit ni Bautista ang muling-pagtanaw sa kasaysayan ng opresyon ng kababaihan nang sa gayo’y makapagbigay-linaw sa kasalukuyang henerasyon na kailangang iwasto ang hindi pantay na pagtrato sa mga tao sa lipunan dahil lamang sa kaibahan ng kanilang kasarian.

Isa rin sa inilapit ng naratibo ng “Ang Pag-ibig ay Isang Tula” ay ang konsepto ng pag-ibig sa panahong kolonyal. Ginagagap ng namumulat na kaisipan ni Juliana ang istruktura na hindi-malay ng kaniyang kapwa-babae. Upang maging likas ang pag-ibig, kailangan din nitong ibigin ang sarili. At ang likas na pag-ibig, hindi kayang ituro ng anomang istruktura ng lipunan. Sa panahon na ang mga kababaihan ay ipinapasailalim sa kondisyon na nais ng ginagalawang lipunan upang sila’y maging kaibig-ibig (sa mata ng Diyos at sa mata ng lipunan), may ilang kababaihang katulad ni Leona Florentino (at ang karakter na si Juliana) na inilalaban ang wika ng pag-ibig: na na ito’y mula sa tula. Makikita ang pagkukuwestiyon na ito mula sa ibinahaging tula sa tinig ni Juliana (41):

Naituturo ba ang pag-ibig?
Di ba tulad ng damong ligaw
Tumutubo sa sikat ng araw
Namumulaklak sa dilig ng hamog.

Pagsulat (na)ng Higit sa Sarili

Naging daan din ang pagsusulat upang mas lalong maunawaan ni Juliana ang mga kaganapang higit pa sa sarili. Nang hindi magawang punan ng ina ni Juliana ang kaniyang mga tanong (35-37), minarapat niyang idiskubre ito sa kaniyang sarili. Ang dating palaisipan kay Juliana sa pagkakaroon ng muchacha (66) ay nabigyang-linaw nang siya na rin mismo ay binigyan ng katulong ng asawang si Fernando para maging katuwang sa gawaing-bahay. Hindi maiwasang maipagkumpara ni Juliana ang karanasan ni Manang Isabel at ni Juanita. Isinilang sila upang maging habambuhay na tagapagsilbi ng mga taong tumubos ng kanilang mga utang. Na dahil sa kanilang kinasasadlakang kahirapan, kaakibat na rin nito ang pagtanggap ng mga kababaihan ng ganap na kawalan ng kalayaan sa sarili na tumindig, maging malaya, at umibig. Isinatinig ni Juliana ang siyang kuwestiyon din ni Bautista sa istruktura ng pagkulong; na ito’y tumatanggal sa kung anomang esensya ng pagkatao. Na sila man ay humihinga, may sarili kilos at galaw; ang direksyon ng kanilang buhay ay nakadepende sa sinomang tumubos sa kanila:

Parang hiniwa ang loob niya noon na gano’n lang kasimpleng ipagwalambahala ng papang niya ang kamatayan ni Manang Isabel. Bilanggo din ba ang turing ni Manang Isabel sa sarili, buong buhay na bilanggo? Samakatwid ba, sila ng kaniyang mga magulang noon at sila ni Fernando ngayon, walang pinakaiba sa mga guwardiya sibil na laging nakabantay sa kilos ng mga preso? Kaya ba kiming-kimi si Juanita, pinagbubuti ang mga gawain, maingat sa bawat kilos nito? (67)

Taliwas sa binuong konsepto ng mga Espanyol, ang hanay ng proletaryo ay may kakayahang umunawa; at batid nila ang sitwasyong kinalalagakan ngunit hindi nila ito maisatinig.

—Maria Kristelle C. Jimenez

Dito na nag-umpisang lumawak ang gampanin ni Juliana bilang isang babae na may kakayahang isulat ang tala ng kanilang panahon. Ang dating romantiko’t erotika na pagsusulat ni Juliana ay tumungo sa direksyong malapit sa mga magsasaka, polista, at kapwa niyang babae. Taliwas sa binuong konsepto ng mga Espanyol, ang hanay ng proletaryo ay may kakayahang umunawa; at batid nila ang sitwasyong kinalalagakan ngunit hindi nila ito maisatinig. Simula ng ika-labingsiyam na dantaon, ang kalagayang-politikal ng mga Pilipino ay mula sa kaisipang rural na pinamumunuan ng mga prayleng Espanyol.

Sa tulong ng mestizo principalia, kinakalap ng mga prayle ang buwanang buwis na para sa estado’t simbahan. Ang mga hindi makatutugon sa buwanang buwis ay kinukuha ng mga encomendero at nagiging polista, o ang mga kalalakihan ng pamilyang indio na gumagawa ng pagsasaka’t iba pang lakas-paggawa kapalit ng hindi-mabayarang buwis. Ang nakapanghihilakbot na sitwasyon ng mga Pilipino sa ilalim ng kolonyal na pamumuno ay nagawang isatinig ni Bautista sa pamamagitan ng tula ni Juliana (78, 79):

Malamig at madilim ang gabi
ang mga binhi’y humihikbi
mawawalan sila ng silbi.

May maaani pa kaya
sa mga binhing itinanim?
Mga tangkay at palay na di patatawarin
ng mga daga at uwak.

Muli, ang sandali
ng pagsundo at paglisan.
Maghahanda ng pabaon.
Konting kanin, konting ulam
na tatagal lang ng isang hapunan.

Bagaman nagkaroon ng reporma sa sitwasyon ng mga indio sa ilalim ng kanilang encomendero, hindi pa rin nakaalpas ang mga Pilipino sa pang-aabuso nito. Para sa mga encomendero, ang sistemang enkomiyenda ay “isang pagkakataon upang makapagpayaman” (Constantino 56). Maliban sa kinukumpitensya na rin nila ang mga prayle, hindi na rin naging makatuwiran ang pagturing nila sa mga indio. Matapos ipagkatiwala sa mga prayle at mga encomendero ang pagpapataw ng buwis sa sambayanang Pilipino, naging saksi ang kasaysayan sa pagkaganid ng mga ito. Sa tuwing hindi makabayad ng pera ang mga nangungupahan ng lupa, ipinapalit nila ang mga kalakal tulad ng asin, manok, itlog, karneng usa, baboy, at alak bilang pambayad sa pagkakautang (Abinales at Amoroso 55). Gayunpaman, mababa ang tingin nila sa kalakal. Kung hindi nila ito dadayain sa timbang, ang mga kalakal ay kailangang triple ang dami sa halaga ng buwis.

Hysteria ng Bayan

Taliwas sa tinatahak ng teorya ni Freud, ang konsepto ng hysteria ay hindi lamang nakakulong sa depiksyon na pambabae. Sa katunayan, nagawang baybayin ni G. S. Rousseau sa kaniyang pagsusuri na “A Strange Pathology: Hysteria in the Early Modern World, 1500-1800” (Hysteria Beyond Freud, 1993) na “punan ang dalawang kategorya” (medikal at hindi) ng pagtingin sa hysteria (Rousseau 93). Sa pananaw ni Rousseau, ang mabilis na “pagbabagong kultural—kabilang ang relihiyunal, sosyo-ekonomikal, at politikal—maging ang paglawak ng teoryang medikal sa panahong Renaissance noong 1500” (Rousseau 91) ang naging dahilan kung bakit patuloy na nagbabago ang depinsyon ng hysteria. Kaya nang sumapit ang rebolusyong Pranses at Amerikano, nagkaroon na ng ibang konotasyon sa konsepto ng hysteria:

Michael Foucault speculated in his history of madness about “hysterization of women’s bodies” through which the pejorative image of the “nervous woman” has been constituted. Such negative imaging was necessary in patriarchal cultures that confined power solely in the males to ensure civic cohesion. But Foucault’s analysis would have been richer, and certainly more complete, if he had included the “hysterization of women’s language,” especially as it had been muted with the passage of time. For hysteria has been the condition paradoxically both constituted by and consistently misinterpreted by medical observation; the condition that neither the mere presence of physician (whether appearing as savior or soothsayer) nor the persistence of his theraphy can control. Sequences of despair, pain, numbness, and conversion syndrome ultimately could not be cured by makeshift remedies or the herbal concoctions of the Renaissance and Enlightenment apothecaries. Today, instead of examining the fabric of society perpertuating this chronic physical and mental pain, we deny (perhaps imprudently) that hysteria exists. We drug patients until the pain is obliterated, the despair forgotten; until physicians can claim the questions such as “where has all the hysteria gone?” cease to exist as valid medical concerns. (95-96)

Gamit ang lente ng diskurso ni Rousseau, maaaring tahakin ang usapin ng hysteria—hindi lamang bilang kondisyong medikal ng kababaihan, kundi bilang bitak na sumisiil sa kaisipan ng buong bayan. Hindi kayang ipagkibit-balikat na lamang ni Juliana ang nasasaksihang hysteria, ang kabaliwan ng istrukturang piyudal-kapitalismo ng mga reconquista na nagtulak sa kanila upang maging ganid, ituring ang buhay ng mga indio bilang kapital ng kanilang pansariling interes. Malalim din ang pagkapit ng naturang kuwento sa iba’t-ibang mukha ng hysteria, mga buktot na kaisipang higit pa sa pagsasautak.

Naging malinaw na kay Juliana ang lahat—kung bakit hindi lamang dapat magtapos sa sarili ang pagkatha ng mga tula—at kung para kanino’t para saan nga ba talaga ang kaniyang pagsusulat. Si Juliana ang tinig ng kaniyang panahon, ang enigma na pagkamulat sa dantaong pananakop at paniniil ng Espanyol sa ating bansa. Gamit ang kaniyang panulat, itinatarak niya nang higit pa sa salita ang historikal na korapsyon: na ang mga nagkunwang kaibigan ng mga datu’t rajah ay ginamit ang kapangyarihan ng pakikipagdigma’t relihiyon upang baguhin ang istruktura ng lipunang Pilipino. Ganito rin ang nangyari matapos ang mga Amerikano ang umangkin sa teritoryo ng Pilipinas. Heto rin ang kinagisnan sa sampung taong pakikipagdigma ng Pilipinas laban sa kolonyalismong Hapon. At ang lahat ng mga ito, hindi magiging kongkretong bahagi ng ating kasaysayan kung wala ang mga tala. Ito ang dahilan kung bakit ang mga makata, mananaysay, at iba pang uri ng manunulat ay mahalaga sa pagbuo ng wika ng ginagalawang panahon.

Pagsulat ng Wika ng mga Panahon

(Larawan: Revolt Magazine PH)

Malaki ang epekto sa pagbuo ng nation (nation-building) ng Pilipinas ang dantaong pananakop ng mga imperyalista’t mga dayuhan. Hanggang sa kasalukuyan, hindi maitatanggi na nakakapit pa rin sa kasaysayan ang kawalan ng tinig ng sangka-Pilipinuhan. Pinatotohanan ni Renato Constantino (1997) ang kakulangan, maging kawalan ng pagbibigay-tinig sa mga “indibidwal [na] ‘di matala ng kasaysayan” (Constantino 7-8). Kung mayroon mang historyador o sinomang maituturing na may pribilehiyong isulat ang kasaysayan, may ilang nababalutan ng pansariling interes na nag(bu)bunga ng “kulang, buktot, at larawang di-makatuwirang” (Constantino 8) pagbuo sa imahen ng kasaysayan.

[S]a paglakip ng katapangan ng wika, narito ang pananalaytay ng takot; na kung hindi lubos na mauunawaan ng sangka-Pilipinuhan ang noon, ngayon, at ang bukas—ang bayan natin ay muling madadala sa korapsyon ng ibang bansa.

—Maria Kristelle C. Jimenez

Kaya naman, mahalaga ang mga naratibo mula sa nobelistang katulad ni Bautista nang sa gayo’y maibalik ang lengguwahe ng mga nawawala. Na ang piksyon, bagaman mula sa malikhaing paggamit ng/ng mga manunulat ng wika nabuo, ay maituturing pa rin na representasyon ng kaniyang panahon. Kaya ganoon na lamang ang kagustuhan ni Bautista na isalin sa anyong pa-kuwento ang kaniyang mga dula, dahil epektibo ang paggamit ng piksyon upang magbigay-tinig ng kaganapan ng isang nasyon. Binanggit ni Lewis (1978) sa “Truth in Fiction” na ang katotohanan ng isang akda ay nagmumula sa “dunong ng pinagmulan ng wika” (Lewis 40). At ang pag-angkop ng katotohanan sa [pagku]kuwento ay maaaring ituring na totoong representasyon ng pinagmulang panahon.

Ito ang dahilan kung bakit mas umantig ang puso ng mga mambabasa sa mga piksyon katulad ng Honesto’s Wake  ni Marius Carlos, Jr. (2017) kumpara sa sunod-sunod na datos ng balita at ulat hinggil sa extrajudicial killings. Ito rin ang dahilan kung bakit mas nanunuot ang galit ng sambayanan sa kasalukuyang rehimen sa tuwing binibigkas nila ang bersyon ni Bautista (2020) sa Panatang Makabayan.”  Naigagawang ilapit ng panitikan ang puso’t isip ng/ng mga mambabasa sa tinig ng/ng mga manunulat.

At sa paglakip ng katapangan ng wika, narito ang pananalaytay ng takot; na kung hindi lubos na mauunawaan ng sangka-Pilipinuhan ang noon, ngayon, at ang bukas—ang bayan natin ay muling madadala sa korapsyon ng ibang bansa. Narito na nga muli ang panahon. Bagaman hindi naman nagkulang ang kritika, panitikan, at wika upang ipabatid sa sambayanan ang mga babala; hindi pa rin nito magawang iadya ang Pilipinas sa isa na namang pagkubkob ng nasyon. Mula sa imperyalistang Kano na dantaon nang binubuo ang huwad na soberanya, ang ating bayan ay lantarang ipinagkakanulo ng kasalukuyang rehimen sa Tsina.

Nagawa nang bakahin ng panulat ni Bautista ang representasyon ng ating panahon—kapit pa rin nito ang pag-asa na ang bayan ko, ang bayan ng kapwa-Pilipino, ay yakapin ang totoong wika ng ating nasyon: na kailangan nating ibalik ang wika ng taumbayan na patuloy sa ating kinakamkam ng rehimen.

Sanggunian:

Abinales, Patricio N., and Donna J. Amoroso. State And Society In The Philippines. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2005, pp. 55, 57, 96, 97, 98.

Bautista, Lualhati. Bayan Ko! Dekada Publishing. 2019, 3-118.

Constantino, Renato, and Letizia R. Constantino. Ang Bagong Lumipas – I. 2nd ed., University Of The Philippines Press & Foundation For Nationalist Studies, 1997, pp. 7, 9, 56.

Gilman, Sander L. et al. Hysteria Beyond Freud. University Of California Press, 1993, p. 91-98.

Lewis, David. “Truth In Fiction”. American Philosophical Quarterly, vol 15, no. 1, 1978, pp. 40-42.

Macaranas, Bonifacio S. “Feudal Work Systems And Poverty: The Philippine Experience”. University Of The Philippines School Of Labor And Industrial Relations, 2009.

Reardon, Betty A., Sexism and the War System. Syracuse University Press, 1996.


Nagtatrabaho bilang freelance writer, layout artist, at website specialist sa Pampanga si Maria Kristelle Jimenez. Ilan sa kaniyang mga akda ay nakatanggap ng karangalan sa Saranggola Blog Awards at Gawad Digmaang Rosas. Ang kaniyang website na Espermarya ay panaka-nakang naglalabas ng mga libreng babasahin. Ang ilan sa kaniyang mga journalistic essay ay nailalabas sa Assortedge, Philippines Graphic, maging sa Vox Populi. Sa ngayon, tumatayo siya bilang isa sa tagapamahala ng KADLiT: Katipunan ng Alternatibong Dibuho, Liriko, at Titik. Siya rin ang kumakatawang founder-owner ng Rebo Press Book Publishing, at kasalukuyang associate editor sa Filipino ng Revolt Magazine. Ang hapót-simbág ay ang kauna-unahan niyang lingguhang komentaryo, analisis, at rebyu hinggil sa lipunan at kultura. Maaring mag-iwan ng mensahe sa kaniya: mkcjimenez@revoltmagazineph.ink. Makipaghuntahan kay Marya sa Minds at MeWe.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: