Maikling Kuwento

Si Estelita at ang Simulacra ng San Roque

Parang may isip na biglang nagbahag ng buntot, nagsitahimik at nagsiupo sa harap ng estrangherong agad naglaho, ngunit bago naglaho ay nakita ng mga tagaroon kung paano ito niluhuran ng kanilang mga bantay na alaga. Dito nila napagtantong ang pulubing iyon ay walang iba kundi si San Roque na nagbalatkayo para sila subukin.

May pitong panalok sa bahay nila Estelita. Pito, kung hindi pa kasali ang may pingkog at lamat na ginagamit lang na pantaboy sa pusang mahilig magnakaw ng ulam. Kung bakit kasi sila nakaipon ng gano’n karaming panalok na halos pumuno na sa mga sabitan at suksukan ng kanilang batalan. Baka dahil salat sila sa buhay kaya gusto nilang magmukhang maraming gamit sa bahay kahit pare-pareho lang namang panalok ng tubig pang-inom ang pitong ito na iba pa sa tabo na para naman sa tubig panligo. Pare-pareho ng itsura. Pare-pareho ng laki. Pare-parehong yari sa bao ng niyog ang pinakasalukan at sa sanga ng ipil-ipil naman ang tangkay na hawakan. 

Sa tagal na niyang gamit sa mga ito, wala siyang naging paraan ng pagmamarka para kilalanin ang bawat isa. Wala ring natatanging mga alaala – na ang isang ito halimbawa ay gawa pa ng kaniyang amang dinale ng el tor na tawag nila noon sa kolera; sa isang ito huling humigop ng tubig ang labinlima niyang mga kapatid na namatay ding lahat sa parehong epidemya; ang isang ito, napulot niya sa gilid ng matandang balon sa may kakahuyan; ang isang ito, sa kaniya ipinanghambalos ng ina sa halip na sa pusa; ang isang ito, ibinigay ng mabuting diwata; ang isang ito, regalo ng manliligaw, etc. etc. Walang gano’n. Para kay Estelita, ang panalok ay panalok. Wala siyang pananagisag na ikinakabit sa mga bagay. Kaya kung meron siyang pitong panalok, ang meron siya ay pitong panalok. Magagamit niya ang isa at ang iba’y maipahihiram sa mga kapitbahay.

Bakit kasi iisang panalok lang ang hinahanap nila? Bakit hindi na lang nila tanggapin lahat ng pitong meron siya? Kunin na nilang lahat. Kahit kanila na. Pero ang sabi kasi sa historya, isa at tanging isa lang sa pitong ito ang ginamit niya nang gabing iyon.

—Allan N. Derain

Kaya nang ipatawag siya ng arsobispo para tanungin kung alin sa pitong panalok na iyon ang bukod na pinagpala, hindi maituro ni Estelita kung alin nga sa pitong iyon ang ginamit niya nang gabing maghimala sa bayan ng Kabatuhan ang poong San Roque.

“Titigan mong maigi iha ang mga panalok na iyan at sikapin mong alalahanin,” utos sa kaniya ng matandang pari habang sabik na nakanganga ang lima pang mga paring kasapi rin sa lupon na nag-aaral sa kaso ng aparisyon.

Muling inisa-isa ni Estelita ang sariling mga panalok ng tubig, naghanap ng kahit munting tanda na mapagkakakilanlan. Pero anumang pilit ang gawin niyang titig sa mga ito, pitong nakangangang bao lang ang kaniyang nakikita sa kaniyang harapan. 

“Taragis na batang ‘to. Kay bata-bata pa, ulyanin na.”

Bakit kasi iisang panalok lang ang hinahanap nila? Bakit hindi na lang nila tanggapin lahat ng pitong meron siya? Kunin na nilang lahat. Kahit kanila na. Pero ang sabi kasi sa historya, isa at tanging isa lang sa pitong ito ang ginamit niya nang gabing iyon. Kaya isa lang sa pitong ito ang dadalhin sa Roma.  

Wala na siyang ibang maalala pa bukod sa kung anong naaalala rin ng halos karamihan. Matagal nang hindi umuulan noon sa Kabatuhan at sa mga bayang kalapit nito. Natuyo na ang maraming balon. Bumuka at gumapang ang sanga-sangang bitak ng lupa at tuwing gabi, nagbabaga ito at nilalabasan ng usok na sinusundan ng kuyog ng mga ahas, alupihan, daga, ipis at kung anu-ano pang mga nilalang na nabulabog ang pananahimik sa kani-kanilang mga lungga sa ilalim ng lupa. Ang mga panakot sa ibong nakatanod sa bukid, naging panakot na rin sa mga taong napapadaan dahil ang nakikita raw nila sa mga ito ay bangkay ng mga namatay sa uhaw. Dahil may mga di na tumagal. Naunang bumigay ang maraming asong naulol muna bago nautas dahil sa panunuyo ng lalamunan. Sumunod ang matatandang may hika, diabetis, altapresyon, at sari-saring kumplikasyon. Sumunod ang maraming sanggol at maliliit na batang nakatira sa may duluhan. 

Naging laganap din ang mga nakawan. Mga anak, natutong magnakaw sa kanilang mga magulang. Mga magulang, natutong magnakaw sa mga anak. Natutong magnakaw pati mga lolang dating palasimba. Katunayan, nilooban nila pati simbahan. Marami ang sumama na sa mga tulisan. Nangibang-bayan naman ang mga may ibang bayang malilipatan.    

Ang sabi ng matatanda, sumpa raw ito ng langit sa Kabatuhan. Dahil may isang pulubing ketonging napadako noon sa kanilang nayon para mamalimos. Ngunit sa halip na limusan at kalingain, ipinahabol nila ito sa kanilang mga alagang aso sa layuning maitaboy agad ang pulubi sa kanilang lugar.

May takot na di naiwasang maipagtapat ang sindi ng kanilang mga mata at ngatal ng kanilang mga labi. Sapagkat nang nagpakita sa kanila itong nakapagsasalita sabay nabubulok na laman, unang pumasok sa kanilang kolektibong alaala ang el tor na kumatok sa kani-kanilang mga pinto

—Allan N. Derain

Napagtanto lang nilang hindi karaniwang ketongin itong kanilang sinalbahe nang tawagin ng pulubi ang sariling alagang aso at iharap ito sa nagngangalit na mga kabaro. Dahil may aso rin palang alaga ang pulubing ketongin na lagi nitong kasa-kasama. Isang asong galisin. Sa harap nito, biglang nagsitikom ang mga pangang handa na sanang manakmal. Parang may isip na biglang nagbahag ng buntot, nagsitahimik at nagsiupo sa harap ng estrangherong agad naglaho, ngunit bago naglaho ay nakita ng mga tagaroon kung paano ito niluhuran ng kanilang mga bantay na alaga. Dito nila napagtantong ang pulubing iyon ay walang iba kundi si San Roque na nagbalatkayo para sila subukin.

Anong pagsubok? Kung sila’y likas na sakim at masama, walang saysay na sila’y subukin pa at parusahan. Dahil walang kahit anong pagkabigo sa kanilang mga pagkatao na dapat pang patunayan, at walang aral na kailangan pang matutuhan sa pagsasadula ng ganitong palabas. Ngunit hindi sa mga taga-Kabatuhan. Malupit sila sa matanda. Ngunit ang totoo, malupit sila rito dahil takot sila rito. May takot na di naiwasang maipagtapat ang sindi ng kanilang mga mata at ngatal ng kanilang mga labi. Sapagkat nang nagpakita sa kanila itong nakapagsasalita sabay nabubulok na laman, unang pumasok sa kanilang kolektibong alaala ang el tor na kumatok sa kani-kanilang mga pinto at sumalanta ng kanilang mundo may ilang pagbilog ng buwan lang ang nakararaan. Kalahati ng kanilang populasyon ang nalipol. Mga mahal sa buhay, mga kaibigan, kakilala, at kapitbahay. Tinangay ng epidemyang kung tawagin nila noo’y salot. At ngayon, nandito muli ang isang posibleng pagmulan ng bagong salot. Ayaw nilang mahawa ng ketong ang kanilang mga anak. Kaya mas nanaig sa kanila ang takot. Sa pananaig ng takot, unang bahagi ng pagkataong isinusuko ay awa. Nawawala ang awa, sumunod ang pakikipag-kapuwa. Kaya kung may pagsubok mang ibinigay ang Patron ng Salot na hindi ipinasa ng mga taga-Kabatuhan, iyon ay ang pagsubok sa kanilang tapang.    

Nang magsitungo ang taumbayan sa kapilya, hindi na sila nagulat nang makita nila ang binakanteng dambana. Totoo ngang iniwan na sila ng kanilang Patron. Nilayasan sila. Pinaglaruan sila ng langit. Dinaya ang kanilang paningin. Minalikmata upang ang kanilang kinatatakutan at ang kanlungan nila sa takot ay naging isa.

Ilang buwan nilang hinintay magbalik ng kapilya ang poong nagtampo hanggang sa nanawa rin sila sa kahihintay at nagpalilok na lang ng bagong kawangis nito ang simbahan. Sa pagkakataong ito, yari na sa marmol ang poong ipinalit na tiniyak nilang magiging mas mabigat pa sa poong pinalitan na yaring garing, bukod pa sa isinemento na nilang maigi ang mga paa nito sa pedestal. 


Nililibot na ng apat na mangangabayo ng Apokalipsis ang buong bayan sa paghahatid ng salot, karahasan, takot, at kamatayan. Nabulabog kasi ang apat na ito sa paulit-ulit na pagsabi ng mga taga-Kabatuhan ng “Ito na nga ang Huling Araw ng Paghuhukom, mga kasama!” Kaya inakala nilang dito na nga sa bayang ito magaganap ang naturang pagwawakas kaya narito sila at nagbabahay-bahay, naghahanap ng mga kaluluwang matatangay pabalik sa gehena. Kasabay din nila sa pagbabahay-bahay si Kamatayan. Ang kaibhan lang ni Kamatayan sa kanila, wala talagang nakaaalam kung saan nito dadalhin ang mga tangay na kaluluwa. 

“Anak, nauuhaw ako,” ang sabi ng ina ni Estelita nang gabing iyon na ang gusto talagang sabihin ay “Anak, mag-igib ka dahil pareho tayong mamamatay rito kung tatanga ka lang diyan.”

Hindi kumibo si Estelita sa pag-asang lilipas din ang lahat kung hindi siya magsasalita. Pero inulit ng ina ang pahiwatig sa tinig na parang naririnig buhat sa pinakamainit na bahagi ng impiyerno. Sa malamlam na andap ng nag-iisang kandila, maaaninag pa ang natutuyot na anyo ng magulang na nakaratay sa banig. Punebre na lang ang kulang at puwede na itong ilibing.  

Hiniling niya sa poon na ituro sa kaniya kung saan makakakuha ng kahit kaunting tubig na maipandudugtong sa buhay ng ina. Nang oras na iyon, namanata ang dalagita na kung makapag-uuwi siya ng kahit isang salok ng tubig ay maglilingkod siya rito bilang tagalinis ng kapilya at gagawin niya ito hanggang sa kaniyang pagtanda.

—Allan N. Derain

“Pero Nanang, malalim na ang gabi,” angal ni Estelita habang dinig sa labas ang alulong ng hangin at panaghoy ng mga inang tinatangisan ang mga anak nilang inaagaw na ni Kamatayan. “Delikado ang panahon. Naglipana ngayon ang masasamang loob.”

“Alin ba ang mas nakakatakot?” tanong ng kaniyang nanang. “Iyong lumabas ka para harapin ang sinasabi mong delikadong panahon o iyong manatili ka rito sa loob katabi ng nanay mong malapit nang hilahin ni Kamatayan? Gusto mo bang nandito ka sa bahay kapag nangyari ang hilahan?”

“Ako nga po’y paalis na talaga, Nanang,” alistong tugon bigla ng dalagita.

Sinagupa nito ang panganib ng gabi bitbit ang panalok. Ngunit bago umalis ng bahay, nanalangin muna ito sa harap ng altar ni San Roque. Hiniling niya sa poon na ituro sa kaniya kung saan makakakuha ng kahit kaunting tubig na maipandudugtong sa buhay ng ina. Nang oras na iyon, namanata ang dalagita na kung makapag-uuwi siya ng kahit isang salok ng tubig ay maglilingkod siya rito bilang tagalinis ng kapilya at gagawin niya ito hanggang sa kaniyang pagtanda. Kung tinitigang mabuti ng dalagita ang mukha ng imahen habang nananalangin, nakita niya sana ang makahulugang kislap sa mata ni San Roque dahil nang mga panahong iyon, kailangang-kailangan nga talaga ng kanilang parokya ng isang tagalinis sa kapilya.

Nagbakasakali ang dalagita sa matandang balon sa gitna ng kakahuyan. Na balong hinukay pa ng kanilang mga ninuno nang nagkaroon din ng ganito katinding tagtuyo noong unang panahon kaya alam niyang binabantayan ito ng kanilang mga anito para sa kanilang kapakanan. Sa ganitong gipit na sitwasyonn, kahit sila’y mga binyagan na’t dapat nang tumalikod sa kanilang lumang relihiyong Anitismo raw kung tawagin, ang tulong ay tulong saang kamay man ito manggaling.    

Inaninaw ng dalagita ang kalalimang lampas sampung talampakan. Hindi nga siya pinagdamutan ng kanilang mga nuno dahil natatanaw pa niya sa pinakailalim ang kaprasitong repleksyon ng buwan. Narinig pa niya ang tinig nitong nag-aanyaya sa kaniyang lumusong na upang sumalok. Dahil na hindi na ito masasalok pa sa dating paraan ng pagsalok. Kaya ginawa niya ang nag-iisang paraan para maabot ang nasasaid nang tubig sa natutuyot nang balon. Kumapit siya sa lubid na ginagamit panghila ng balde at iniapak ang mga paa sa mga ukang nakaabang sa mga batong dadaanan.

Madilim at tahimik sa loob ng balon. Hindi makapasok doon kahit ungol ng hangin. Wala siyang marinig kundi ang tinig sa isip niya ng isang naaalalang mang-aawit na nag-aaya sa kaniyang lumusong “sa balon, sa balon, ating tuklasin sa balon…” Habang palapit nang palapit ang repleksyon ng buwan “sa balon, sa balon, ang sagot sa iyong mga tanong…” Nang salukin niya ang maselang repleksyon gamit ang dalang panalok, ibinulong sa kaniya ng mga nuno ang pagsisisi na hanggang dito na lang ang kanilang maibibigay.

Umahon si Estelita mula roon “sa balon, sa balon…” Kagat-kagat ang hawakan ng panalok upang magamit ang dalawang kamay sa pagkapit at pag-akyat. Ingat na ingat na huwag mabawasan ng kahit isang patak ang tubig na kaniyang nasalok. At nang makaahon, buong galang siyang nagpasalamat sa mga espiritung bantay at agad na lumisan para balikan ang ina.

Nang natalisod siya at nabitiwan ang panalok na tumilapon sa dilim. Agad sinipsip ng lupa ang tubig na tumapon. Kaya ang tigang na lupa ang nadiligan at tanging nasiyahan. Kung bakit kasi nakaharang ang lupa sa kaniyang dinaraanan!  

Walang nagawa ang dalagita kundi ang umiyak. Katakot-takot na iyak. Kung maaari sanang ang mga luhang iyon na lang ang kaniyang salukin at ipainom sa ina. Nang biglang humantad sa harap niya si San Roque na may kasamang asong may kagat-kagat na malaking tinapay.

Naghukay siyang parang asong nagbabaon ng buto hanggang labasan ng tubig ang lupa. Tinikman niya ang tubig. Lumagok siya ng isa pang lagok at isa pa, hanggang sa magbatis ang kaniyang nanunuyo at nag-iinit na lalamunan, at natiyak niyang hindi siya namamalikmata.

—Allan N. Derain

“Tumindig ka,” atas sa kaniya ng santo, “at ipagpatuloy ang iyong misyon.” Sinasabi ito ng santo habang nakaturo ang daliri sa eksaktong lugar kung saan bumagsak ang panalok. Batid ng dalagitang si San Roque nga ang kaharap niya, walang iba. Dahil walang ipinag-iba ang itsura nito sa San Roque na nasa kapilya. Mas malaki nga lang ang isang ito dahil ang nasa kapilya’y may halos tatlong talampakan lang ang taas. Inakala ni Estelita na nakaturo na naman ang santo sa sugat nito sa binti. Inakala rin niyang iaalok nito sa kaniya ang tinapay na kagat-kagat ng aso.

Ang panalok pala ang gustong ituro sa kaniya, at ang tinapay na kagat-kagat ng aso ay para lang dito at sa amo nito – “Huwag mong galawin ang tinapay dahil amin ‘yan.”

Tinungo niya ang pinagbagsakan ng panalok.

“Maghukay ka,” utos sa kaniya ng poon. Naghukay siyang parang asong nagbabaon ng buto hanggang labasan ng tubig ang lupa. Tinikman niya ang tubig. Lumagok siya ng isa pang lagok at isa pa, hanggang sa magbatis ang kaniyang nanunuyo at nag-iinit na lalamunan, at natiyak niyang hindi siya namamalikmata. Nang lingunin ng dalagita ang santo para magpasalamat, wala na ito sa dating kinatatayuan. Kaya tumingala ang dalagita sa kalangitan na punong-puno noon ng mga bituin at nagpasalamat.

Binalikan ni Estelita ang kaniyang ina at pinuno ng tubig ang lahat ng tapayan sa bahay nila. Nang masiguradong hindi sila mauubusan, saka siya nagpunta sa mga kapitbahay para ipamalita ang tungkol sa bagong bukal. Marami ang nagdala ng sarili nilang mga timba at iba pang mga lalagyan. Buong bayan ang pumila sa harap ng bagong bukal para makisalok. May mga doon na rin nagsipaligo. Maraming buhay ang nasagip mula kay Kamatayan at sa Apat na Mangangabayo ng Apokalipsis. Marami sa mga may sakit ang gumaling at sumusumpang hindi lang basta tubig buhat sa balon ang nakapagpagaling sa kanila kundi ang tubig na sinalok sa bukal gamit ang panalok ni Estelita.

“Si Estelita ay isang santa!” sigaw ng isang kababayan habang itinataas ang mga kamay sa langit. Ngunit dahil abalang-abala ang lahat sa pag-iigib kaya tila walang nakarinig sa kaniyang sinabi.

Simula noon, ang Kabatuhan ay pinangalanan nang San Roque bilang pagkilala sa pagliligtas ng mapagpalang poon. Nagkataon lang ba na ang ibig sabihin ng ‘Roque’ sa San Roque ay bato rin? Kung kaya sa pagpapalit pangalan ng lugar, ang lumang bato ay bininyagan para maging santong bato? Dating pangalan sa bagong pangalan. Pinagtiyap-tiyap ng mga pagkakataon. Tunay ngang kamangha-mangha ang paggalaw ng Diyos sa buhay ng tao, hindi po ba?


Ilang ulit man niyang balikan ang mga pangyayari ng makasaysayang gabing iyon, hindi pa rin niya matukoy kung alin sa pitong panalok ang kaniyang ginamit. Hindi nga rin niya matandaan kung saan niya talaga iyon naitabi matapos gamitin. Pero dahil malamang na isinama niya ito sa anim na iba pa kaya masasabing tuluyan na rin itong naglaho nang mapagtabi-tabi na ang magkakamukha. Baka nga hindi pala panalok ang kaniyang ginamit. Di kaya timba? Di kaya banga? O baka panalok nga ang nahagip ng kaniyang kamay dahil sa pagmamadali. Ewan niya.

“Kung hindi mo na talaga matandaan,” putol ng arsobispo sa mahabang katahimikan dahil naiinip na rin ito tulad ng lima pa niyang mga kasama, “sabihin mo na lang kung may mensaheng ipinasasabi sa iyo ang San Roque.”

“Ang sabi po niya,” simula uli ng dalagita sa boses na nangangatal, “na magtindig daw ako at – at – at magtuloy daw ako sa aking misyon.”

“Aling misyon?”

Pero dahil hindi nga matagpuan ang orihinal at wala rin namang makapaglarawan sa totoo nitong itsura kaya hindi siguro tamang gamitin ang salitang kopya. Kopya ng kopya marahil. O hindi nga talaga kopya dahil wala namang iisang tiyak na panalok na ginagaya ang mga kopyang ito.

—Allan N. Derain

“… ?”          

Kung bakit hindi matanggap ang pitong pare-pareho gayong kay rami namang kopya nito ang mabilis na nagsulputan sa mga bangketa sa harap ng simbahan nang mga sumunod na araw. Kasama ng mga nobena, misal, rosaryo, eskapularyo, estampita, poon, halamang gamot, botelya ng langis, anting-anting, buntot ng pagi, almanake, librito ng mga dasal at lihim na bulong, krokis ng astrolohiya, mapa ng mga tagong yaman, kopya ng mga awit at korido kasama ang kuwentong buhay ni Juan Tenioso sa iba’t iba nitong bersyon. 

Unawa naman ng lahat na ang mga panalok na binibili nila’y pawang mga kopya. Dahil ang orihinal na mahirap nang matagpuan ay inaasam na lang ng mga kolektor ng antigo at relikya. Pero dahil hindi nga matagpuan ang orihinal at wala rin namang makapaglarawan sa totoo nitong itsura kaya hindi siguro tamang gamitin ang salitang kopya. Kopya ng kopya marahil. O hindi nga talaga kopya dahil wala namang iisang tiyak na panalok na ginagaya ang mga kopyang ito. Sa halip, ang kinakatawan nitong mga kopyang ito, na hindi nga talaga kopya, ay isang pambalanang imahen ng panalok na meron sa isip ng mga tao – isang unibersal na panalok.

Kung tutuusin, nasaan ang silbi ng pagkakaroon ng kopya ng isang banal na bagay kung ang kabanalan naman ay tinataglay lang dapat ng nag-iisang orihinal? Ngunit kahit ang kabanalan, huwag kalilimutan, ay maari ding kopyahin at gawan ng reproduksyon. Tulad din nitong mga panalok na kapag nabendisyunan at iniuwi ng mga deboto galing misa ay isinasabit sa pinto para maging panakot sa maligno, kidlat, malas, at delubyo. Ibinibitin naman ng iba sa kanilang mga tindahan dahil malakas daw kung humatak ng suki. Sa mga may kamag-anak na nakaratay at naghihintay nang kunin ni Kamatayan, ito ang kanilang ipinahahawak. Ito rin ang ginagamit nilang senyas sa Diyos: kung nakanganga ang panalok, may gusto silang hingin at kung nakataob ito, may gusto uli silang hingin. Tinatalian lang ito ng puting laso para maibukod sa mga karaniwang panalok.

Hindi nakapagbaon ng sarili nilang mangkok at kutsara ang mag-inang dayo kaya inabutan sila ng isang nangangasiwa. Pagpasok nila sa loob, doon lang naintindihan ni Estelita kung para saan ang mga mangkok. Sapagkat di gaya ng kahit anong kapilyang napasok na niya, ang loob ng isang ito ay tila mas kumedor kaysa pook dalanginan. Sa halip na mga bangko at luhuran, ang naroon ay isang malawak na mesang napalilibutan ng may halos limampung kataong sabay-sabay na kumakain.

—Allan N. Derain

Hanggang sa hindi na kontento ang isang pangkat ng mga deboto sa pagkakaroon lang ng kopya. Ang gusto nila’y lumikha rin ng isa pang tunay na pinagpalang panalok. Sa isang katabing bayan ng San Roque malapit sa bundok, isang dalagitang nagngangalang Maria, na malayong kamag-anak daw ni Estelita, ang nagsabing pinagpakitaan din siya ni San Roque isang hapon habang nagpapastol ng kaniyang mga alagang kambing. Sa paggabay ng poon, natagpuan daw niya itong lulutang-lutang sa bukal na nasa bukana ng gubat. May kagat ng aso ang hawakan at may nakaukit pang balbas ng santo sa puwitan ng bao. Mapaghimala ang panalok dahil tinitighaw nito maging ang uhaw ng mga tao sa katarungan. Nahalina nito ang maraming mga debotong nagtulong-tulong sa pagtatayo ng isang kapilyang hugis nakataob na panalok. Ngunit dahil kolorum ang kanilang samahan kaya tinawag silang Kulto ni San Roque na may pahabol pang Sekolorsekolorum sa dulo ng kanilang pangalan kung minsan para lalong magtunog mahiwaga.

Kasama ng kaniyang ina at isang kababayang may dala ng paragos na kanilang sinakyan, dinalaw minsan ni Estelita ang kampo ng nasabing kulto. Nais makita ng dalaga ang sinasabing panalok na natagpuan sa bukal na nasa bukana ng gubat. Bagamat natitiyak na niya sa kaniyang sariling gawa-gawa lang ito ng mga mainggitin ngunit may kung anong gumugulo sa kaniyang isip at humihila sa kaniyang mga paa na magtungo sa pook na iyon na nasa libis ng kanilang nayon. Gusto niyang makilala kung sino si Maria. Kung kamag-anak nga ba nila talaga. Marami siyang eksenang naiisip na maaaring maganap sa kanilang paghaharap. Ngunit batid din niyang kailangang maging mahinahon at maingat sa pagkilos sapagkat ang papasukin niya ay teritoryo ng isang hindi pa niya alam kung magiging kaaway o kakampi. Bukod pa kay Maria, may nais din siyang maintindihan sa mga kasapi ng kulto. Hindi pa nga lang niya matiyak kung ano.  

Sakay ng kanilang paragos na hila ng isang kalabaw, may ilang oras din bago nila narating ang kampo ng kulto na nasa paanan ng isang bundok. Madali nila itong natunton sapagkat bukod sa kanila, may ilan ding mga namamanatang manlalakbay silang nakasabay.

Bago makarating sa mismong kapilya, kailangan muna nilang akyatin ang magubat na pook na tinatawag na Labintatlong Estasyon. Sa bungad nito naroon ang Bukal ng Buhay kung saan naghuhugas muna ng paa ang mga peregrino bago pumasok sa dakong banal. Mula rito, ang lahat ng nais magpatuloy ay kailangang maglakad nang nakayapak dahil ang landas na kanilang tatahakin ay daang nilakaran din ng mga poon. At tila nga totoo dahil ang bawat naglalakihang mga puno sa paligid ay may mga poong nakabantay sa lilim. Sari-saring mga poon na may iba’t ibang taas, laki, at pagkakayari. May yari sa kahoy, eskayola, putik, porselana, marmol, tisa, garing, papel, at kandila. Naroon siyempre si San Roque kasama ang laksa nitong kopya. Naroon ang Birheng Maria at tatlo pa nitong katukayo, ang Sagrada Familia, ang mga Santo Niño, si San Juan Bautista, ang mga Apostoles, ang Apat na Arkanghel, at iba pang mga hindi na nakikilala ni Estelita. Humuhulas na ang kulay ng ilan sa mga ito at may ilan pang nababakbak na ang katawan dahil sa pagkakahantad sa init at ulan. At sa dami nilang mga naroon, ang buong gubat ay tila nagsisilbi nang isang malawak na katedral na kanilang kaharian.

Matapos ang halos isang oras na lakaran paakyat ng bundok, narating din nila ang dulo ng estasyon. Sa gitna ng isang hinawang lugar, naroon nakatayo ang kapilya ni Maria. Yari sa putik at bato ang pundasyon. Kawayan, nipa, at anahaw naman ang dingding at bubungan. Sinasabing hugis nakataob daw na panalok ang kapilyang ito ngunit sa paningin ni Estelita ay mas mukha itong higanteng pulot pukyutan.     

Mahaba ang pila sa labas ng kapilya. May hawak na mangkok halos lahat. Hindi nakapagbaon ng sarili nilang mangkok at kutsara ang mag-inang dayo kaya inabutan sila ng isang nangangasiwa. Pagpasok nila sa loob, doon lang naintindihan ni Estelita kung para saan ang mga mangkok. Sapagkat di gaya ng kahit anong kapilyang napasok na niya, ang loob ng isang ito ay tila mas kumedor kaysa pook dalanginan. Sa halip na mga bangko at luhuran, ang naroon ay isang malawak na mesang napalilibutan ng may halos limampung kataong sabay-sabay na kumakain. Naroon silang lahat para magsalo-salo sa lugaw na ang nagdudulot ay mga babaeng nakaputi na pinangungunahan ng isang ang edad ay hindi nalalayo kay Estelita. Ito ang nagsasandok ng lugaw buhat sa isang malaking kawa patungo sa mangkok at plato ng bawat isa. Ito na marahil si Maria na suprema sa gawing ito ng kabundukan. Noon pa lang niya ito nakita. Hindi naman talaga nila kamag-anak.

“Kami rin po ba’y makikikain na rin dini? Pero wala po kaming ibabayad,” ang narinig niyang sabi ng kaniyang ina nang ayain na rin silang maupo sa harap ng dulang.

“Hindi naman po kailangang magbayad,” sagot ng nag-aya. “Libre po dini.”

“Kung gano’n ay pa’no po kayo nakapagpapakain sa ganito karami?” Hindi na natiis ni Estelitang magtanong. Dahil di ba’t ito naman talaga ang ipinunta niya rito? Ang mag-usisa? Hinagod niya ng tingin ang mga pagod at yayat na mukhang nakapaligid sa mesa. Magsasaka malamang ang karamihan. Mga mangingisda, mangangaso, at obrero ang iba na nanggaling pa sa malalayong lugar.   

“Ang ginagawa namin dini’y damayan,” sagot ng isa sa mga babaeng nakaputi. “Nagdadala ng kahit anong makakaya ang sinumang makapagdadala at kami-kami na rin ang nagtutulong-tulong kung paano maiaayos ang pagbabahaginan.”

“Hindi ba kayo binubulabog ng gobyerno?” tanong naman ng kutsero ng paragos na nakasama ng mag-ina hanggang doon. “Anong sinasabi sa inyo ng simbahan? Hindi ba kayo binabawalan?”

“Sinisikap naming mabuhay dini nang tahimik. Hindi kami nagtatayo ng bagong relihiyon at hindi rin naman kami nagsisimula ng bagong republika.” 

“Ang ginagawa namin dini’y damayan.”

Nang may dumating na tatlong lalaking may mga pasang sako na puno ng laman. Inilapag nila ang mga sako sa harap ni Maria na abala pa rin noon sa pagsasandok ng lugaw. May isang nagbukas ng sako. Mga kamote ang laman. Sandaling tumigil si Maria sa pagtatakal. Itinuro si Estelita. Pinalalapit. Iniabot dito ang sandok. Napagkamalan sigurong isa sa kanila dahil nakaputi rin ang gayak nito pero sa isang banda, paanong magkakamali ang suprema ng pagtawag sa kaniya? Siya na raw muna ang magsandok para sa mga nagsisirating na bisita. Sasamahan pa kasi nito ang mga nagsipaghatid ng kamote sa kamalig. Inilabas pa nito ang susi ng kanilang imbakan na nakakuwintas sa leeg nito kasama ng mga anting-anting.

Sandaling nag-alangan si Estelita. Ngunit nang mahawakan ang sandok, biglang napagwaring tila pamilyar sa paningin niya at pandama ang gamit na tangan.

Nang araw na iyon, hindi kasamang nagbalik ng San Roque ang dalagita. Nagpaiwan ito sa bundok upang doon manatili sa loob ng tatlong taon. Tatlong taong hindi nagsasabi ng kaniyang sariling kuwento. Tatlong taon nang pananahimik. Sapagkat nais niyang marinig ang aral ni Maria. At ang aral ni Maria sa kaniyang mga alagad ay ganito: na laging nagsisimulang walang laman ang panalok at sa ganitong kawalan ng sariling laman ito nakapaglilingkod.

Doon nadalumat ni Estelita ang tunay na hiwaga ng panalok. At sa ganitong paghuhulo niya naunawaan sa wakas kung ano ang misyong ipinagagawa sa kaniya ng poon.         


Upang maipaintindi sa lahatang malaking kaibhan ng tunay sa kolorum, may pahabol na idinugtong sa naunang kuwento ng panalok ang mga taga-San Roque.

Ayon sa pahabol na dagdag, nakasalok na noon si Estelita mula sa bagong bukal at nasa daan na ito pauwi para ihatid sa ina ang dalang tubig. Nang malapit na itong makarating sa bahay, biglang nagpakita ang isang pulubing ketongin. Nakiusap ito sa dalagitang kung maaari itong makiinom buhat sa dala nitong panalok. Na pinagbigyan naman ng dalagita.

 “Pagpalain ka nawa,” ang sabi ng ketongin. Nang bigla itong maglaho kaya napagtanto ng dalagang ang pulubing iyon ang siya ring pulubing itinaboy ng kaniyang mga kababayan noon. Si San Roque, sa madaling sabi. Na nagpanggap na pulubi at nagpakita sa kaniya sa ikalawang pagkakataon para subukin ang kabutihan ng kaniyang loob. Lalo pang tumibay ang paniniwalang ito nang makita niyang naging lantay na ginto ang hawak na panalok. Malalaman niyang tunay ito nang ipakilatis niya sa isang misteryosong alahero pagkaraan. Kaya ang tunay na banal na panalok ay tunay na ginto at di gaya ng iba riyan na napakadaling matagpuan sa mga likod bahay. 

May ugong-ugong na kumalat buhat naman sa isa pang karatig bayan na may gintong panalok din daw na natagpuan doon. Isang Fatima na kamag-anak daw ni Maria ang nakakita. Natagpuan daw nito ang gintong panalok sa loob ng isang yungib habang namumulot doon ng panggatong.

—Allan N. Derain

Sa kabila nito, hindi natinag ang mga mapagpanggap. May ugong-ugong na kumalat buhat naman sa isa pang karatig bayan na may gintong panalok din daw na natagpuan doon. Isang Fatima na kamag-anak daw ni Maria ang nakakita. Natagpuan daw nito ang gintong panalok sa loob ng isang yungib habang namumulot doon ng panggatong. Kasabay ng pagkakatuklas sa banal na relikya, may narinig siyang mahiwagang tinig na humihimok sa mga taong mag-aklas laban sa mga Kastila at sa mga prinsipalyang kakuntsaba ng mga Kastila. Ang gintong panalok daw ang magtuturo sa kanilang lahat sa daang dapat nilang tahakin patungong kaliwanagan, katuwiran, at kalayaan.

Mahigit dalawang libong magsasaka ang tumugon sa panawagan ng gintong panalok. Inarmasan nila ang kanilang sarili ng mga sibat, pana, itak, at medalyon na magbibigay raw sa kanila ng kabal nang di sila tablan ng bala. Nagtalaga sila ng kanilang sariling obispo at mga apostoles. Tinawag nilang Kapatiran ng Apo Roque ang kanilang pangkat. Nanahi sila ng sariling watawat na may binurdahang malaking gintong panalok na sumasalok sa tatlong ‘K’ na sumasagisag sa kaliwanagan, katuwiran, at kalayaan.

Limangdaang sundalo ang umakyat ng bundok para sila arestuhin. Habang nasa daan ang hukbong ito na ipinadala ng pamahalaang Kastila, kahit limampu lang sa mga ito ang totoong Kastila at pawang mga katutubo na ang nakararaming 450, isang prusisyon ng mga nakaputing ale ang sumalubong sa kanila. Habang bumababa ng bundok, sabay-sabay na umiindak ang mga aleng ito sa tugtog na sila-sila lang ang nakaririnig. Nagulat ang mga sundalo sapagkat inaasahan nilang isang hukbo ng mga galit na magsasaka ang sasalubong sa kanila. Nang mawatasang wala naman palang panganib na naghihintay sa kanila, sandali nilang ibinaba ang kanilang mga baril para magpahinga sa daan. Nang walang anu-ano silang pinaulanan ng mga sibat at pana mula sa mga di nakikitang kaaway na malamang na nakapuwesto sa mga puno kundi man sa mas mataas na panig ng bundok. Sa limangdaang sundalo, limampu lang ang nakababa ng buhay. Iyong limampung kawal na pawang mga tunay na Kastila.

Ngunit hindi pa roon nagtatapos ang laban. Dahil nagpadala muli ang pamahalaan ng mga sundalo sa bundok. Sa pagkakataong ito, upang matiyak ang ganap na pagkalipol ng Kapatiran, nagseguro sila sa kakayahan ng limanglibong kawal. Limanglibo laban sa dalawang libo. Kaya sa pagkakataong ito, marami sa Kawal ng Gintong Panalok ang nautas. Nadakip maging ang dalagang pasimula ng lahat ng kaguluhan, kasama ang kaniyang mga obispo at mga apostoles. Binitay ang obispo at mga apostoles. Pagdaka, isinabit ang kanilang mga ulo sa mga tulos na siyang ginawang mga panakot ng ibon sa mga palayan na magsisilbing mga panakot din sa mga magsasakang nagbabalak pang lumaban sa pamahalaan. Samantala, ang dalagang pinuno ng Kapatiran ay sinunog nang buhay na parusang karapat-dapat daw sa mga tulad nitong mangkukulam na nakiapid sa Diablong hari ng kadiliman.

Kinupkop naman ng bundok ang lahat ng mga nakatakas. Paulit-ulit na sinuyod ng konstabularyo ang bawat sulok ng bundok ngunit ang mga pinaghahanap na kasapi ng Kapatiran ng Apo Roque ay tila nilamon nang lahat ng mismong lupa at mga bato. Kaya simula noon, ang bundok na iyon ay tinawag nang Bundok ng Diablo sapagkat kinakanlong daw nito ang mga anak ng Diablo. Kasama sa mga hindi na nakita sa kinatatakutang bundok ang gintong panalok ni Fatima.         

May mga nagsasabing hindi tunay na ginto ang panalok ni Fatima. May mga nagsasabing tinubog lang din naman sa ginto ang panalok ni Estelita. May mga humahamong pagtabihin ang panalok ng dalawa nang magkaalaman. May mga nagtatanong din kung ano nang nangyari sa panalok ni Maria. At may mga nagsasapantaha naman na kung magkakamag-anak nga talaga ang tatlong dalaga, ay di kaya magkakamag-anak din kung gayon ang kani-kanilang mga panalok? O kung hindi naman ay baka iisa lang talaga ang tatlong ito na gaya ng Tatlong Persona Solo Diyos na may tatlong kabanata sa iisang istorya.

Ngunit para matuldukan na ang ganitong panananso ng mga huwad na panalok, sa huling pagkakataon ay may idinugtong na pahabol sa naunang kuwento ng panalok ang simbahan. Ayon sa pahabol na dagdag sa pahabol na kuwento, matapos painumin ang matandang ketongin, nagbalik sa bukal si Estelita para muling sumalok doon ng tubig gamit ang kaniyang gintong panalok. At nang pauwi na ito para ihatid sa ina ang nasalok na tubig, nakita naman nito ang isang asong galisin na nakabulagta sa daan. Dahil hindi na makalakad ang aso sa sobrang panghihina dala ng matinding uhaw, ipinainom dito ng dalagita ang tubig na dala. 

Ang mga hawak nilang baston ang nagsisilbing pananda ng kani-kanilang puwesto sa lipunan. Kulay berde ang sa tinyente, kulay pula ang sa mga alguwasil, kulay dilaw ang sa alkalde, at kulay asul naman ang sa kapitan. Dadaan ang parada sa harap ng bahay ng kasalukuyang gobernador para sunduin ito.

—Allan N. Derain

Dinilaan ng galising aso ang palad ng naging tagapagkupkop bilang pasasalamat bago ito biglang naglaho. Doon napagtanto ni Estelita na ang galising aso ay alaga ng pulubing itinaboy ng kaniyang mga kababayan noon. Aso ni San Roque, sa madaling sabi. Na nagpakita sa kaniya para subuking muli ang kabutihan ng kaniyang loob. Lalo pang tumibay ang paniniwala niyang ito nang biglang tubuan ng pitong diyamanteng bato na kasinglalaki ng buto ng bataw ang panalok na ginto – tatlo sa puluhan at apat sa mismong ulo nito. Kaya ang tunay na pinagpalang panalok, bukod sa pagiging gawa sa lantay na ginto, ay may mga nakaengkaheng mamahaling bato at sa ganito’y talagang mahirap nang tapatan ng kahit sino.

Dinala ito sa Roma para pag-aralan ng mga dalubhasa sa milagro. Paulit-ulit na tinimbang, sinukat, sinubok, at sinuri. At nang mapatunayang tunay, binasbasan ng papa at isinali sa kanon ng mga banal na bagay.

Makalipas ang mahigit dalawampung taon, ibinalik ang naturang panalok sa bansa. Nang ibalik ito sa San Roque, sinalubong ito ng banda ng musiko. Ipinarada ito sa buong bayan na parang isang nagbabalik na bayani. Sa harap ng parada nangunguna ang kasapian ng Cofradia de San Roque na binubuo ng limang hanay na deboto. Sumunod ang mga dating naging gobernador ng bayan, na sinundan ng gobernadorsilyo, ng alkalde, ng kapitan, ng tinyente kasama ng kaniyang mga alguwasil, ng mga kabesa, at panghuli ng kura. Ang mga hawak nilang baston ang nagsisilbing pananda ng kani-kanilang puwesto sa lipunan. Kulay berde ang sa tinyente, kulay pula ang sa mga alguwasil, kulay dilaw ang sa alkalde, at kulay asul naman ang sa kapitan. Dadaan ang parada sa harap ng bahay ng kasalukuyang gobernador para sunduin ito. Pagtapat sa bahay ng opisyal, tutugtog ng isang pasadoble ang musiko bilang pagbati sa opisyal. Pagkaraan, bahay naman ng obispo ang dadaanan at haharanahan ng musiko. Ang obispo ang magbibigay basbas sa panalok bago ito ituloy sa simbahan. Pagsapit ng gabi, ilalabas ang panalok para iikot muli sa buong bayan kasama muli ang kura, ang mga deboto, at ang mga opisyal. Sa pagkakataong ito, kasama na ring igagala sa prusisyon ang lahat ng mga poon, lahat maliban sa estatuwa ni San Pablo na iiwang mag-isa sa simbahan dahil sa tuwing inilalabas ng simbahan ang isang ito ay lagi raw umuulan. 

Dahil naitaon ang pagbabalik ng panalok sa kapistahan ng poon kaya nagpasinaya rin ng sabong ang simbahan bilang bahagi ng pagdiriwang. Tatlong araw na sunod-sunod na naroon ang halos lahat ng kalalakihan ng San Roque sapagkat tatlong araw din silang walang trabaho sa bukid. Bukod dito, nagkaroon ng mga pailaw at perya sa bayan na ang pinakatampok na palabas ay ang sikat na si Gamalinda, ang babaeng nakapagpaamo ng puting sawang may sampung talampakan ang haba. Ipinamamalas sa kaniyang palabas kung paanong nakalalamon ng isang buong baboy ang ahas na nagtatapos sa paglamon din nito sa ulo ng sariling amo na laging nailuluwa rin naman pabalik na parang pagkaing isinusuka sa harap ng madla. Galing daw Burma ang babaeng ito. Ang sabi naman ng ilan, ang ahas at hindi ang babae ang galing Burma. Pero mas mainit na usap-usapan ng malalaswang bibig kung paanong nilulunok ng babaeng taga-Burma ang sawa ng kura. Na sa tuwing wala ito sa perya para magbigay aliw sa mga tao, ang malungkuting kura naman ang binibigyan nito ng aliw. Katunayan, gawain na nito ang kumabit sa mga pari saan mang parokya mapunta ang kanilang kompanya, at ang higanteng ahas nitong alaga ay anak talaga nito sa pagkadalaga na bunga ng pangangalunya nito sa isang alagad ng Diyos. Kaya nagulat na lang ang lahat nang hindi na nito tinapos ang pista dahil nagtanan ito isang gabi kasama, hindi ang kura, kundi ang binatang biyahero ng kopra. Sumama ito sa lalaki pero iniwan daw nito ang alagang ahas sa simbahan at sinasabing simula noon, doon na raw ito sa simboryo tumira.

Sa kabila ng kaliwa’t kanang pagsasaya, ang pinakatampok na gawain pa rin sa buong pagdiriwang ng San Roque ay ang paglalagak ng banal na panalok sa simbahan. Nangyari ito nang walang kahit anong pahintulot na hiningi mula sa tunay na may-ari na noo’y isa nang ginang na may malapad na balakang. Nakapangasawa ito ng isang mangingisda pero nabiyuda rin pagdaka nang maabutan ng sigwa sa laot ang asawa. Hanggang sa kaniyang mga huling araw, mahihirapan si Estelitang tanggapin na ang asawa’y sa lunod namatay. Pito ang naging anak nito bago nabalo. Na binuhay niyang lahat sa paglalako ng isda. Kaya kung mangyayari muli ang matinding tagtuyo sa kanilang nayon, alam na niyang kahit paano, may pitong anak siyang sabay-sabay na mauutusang mag-igib para sa kaniya kahit sa kalagitnaan ng gabi.

Nagbalik ito sa kanilang nayon matapos buwagin ng gobyerno ang Kulto ni San Roque na nakiisa raw sa pag-aaklas ng maligalig na Kapatiran ni Apo Roque, o sadyang hindi lang talaga maliwanag sa gobyerno, sa simula’t simula, ang pagkakaiba ng dalawang samahan. Bukod pa rito, nagkaroon din ng hidwaan sa pagitan nilang dalawa ni Maria dahil sa pagkakaiba ng kanilang mga prinsipyo at paniniwala. Kaya bago pa tuluyang mahati ang samahan ay minabuti na niyang kumalas matapos ang tatlong taong paglilingkod sa grupo. Bukod pa riyan, napilitan din siyang bumaba ng bundok para alagaan sa huling pagkakataon ang inang mamamatay na noon sa sakit na tisis na tawag nila noon sa tuberkulosis.

Bilang pagtupad sa kaniyang panata, naglilinis ito sa kapilya tuwing Sabado ng hapon at tuwing may mga kasalan at binyagan. Isang panatang tinupad nga nito hanggang sa pagtanda. Sa panahong ito, sa halip na Estelita, na ngalang may ningning at taginting, ang tawag na sa kaniya ng mga kababayan ay Manang Lita na tunog kinakalawang na lata. Si Manang Lita na tagalinis ng kapilya at nagtitinda ng banye-banyerang isda kung karaniwang araw.  

Matagal na ring tumigil ang mga kuwento-kuwento tungkol sa panalok na sumusulpot kung saan-saan. Dahil alam ng lahat na ang orihinal at nag-iisa ay nasa simbahan na at ang simbahan ang tunay nitong tahanan. Nang dumating ito sa parokya, hindi magkamayaw noon ang buong kasapian ng Cofradia sa pag-aayos sa altar. Sinubukan nila lahat ng alam na paraan para maitanghal ang bagong sentro ng atraksyon na batid nilang maglalagay sa kanilang simbahan sa mapa ng mga peregrinasyon.

Noong una, pinahahawak nila sa kamay ng rebulto ni San Roque ang panalok para maipilit ang koneksyon ng dalawa. Pero dahil hindi nakaposisyon ang mga daliri ng rebulto para masuksukan ng kahit anong bagay kaya itinali na lang nila ito sa kamay na nakataas sa langit sa paraang magmumukha pa ring nakatangan dito ang mga daliri. Pero nagmukhang pupukol ng panalok ang kanilang poon kaya nagmukha rin itong mabagsik at mahirap lapitan.

Sa simula, naakit ang kura sa inaalok na rosaryo ngunit talagang wala siyang tiwala sa misteryosong may-ari dahil masyado itong misteryoso para sa kaniyang panlasa at tila lagi pang may binabalak para pabagsakin ang pamahalaan at simbahan. Kaya sa tuwing dumadalaw ito sa kumbento, laging nagpapanggap ang kura na masakit ang ulo at ang kampanerong kuba na lang (laging may ganito sa mga lumang simbahan) sa halip ang ipinahaharap dito.

—Allan N. Derain

Sinubukan naman nilang ikuwintas ang relikya sa leeg nito. Pero sa halip na ang panalok ang magmukhang burloloy sa katawan ng santo, ang santo ang nagmukhang sabitan nito. Kaya inilapag na lang ng mga hermana’t hermano ang panalok sa paanan ng poon kung saan naroon din ang alaga nitong aso. Napagpasyahan nilang doon ito pinakanababagay dahil nagmumukhang dito nakaturo ang isang kamay ng santo kaya umaangkop nga sa kuwento kung paanong itinuro ng santo ang lupang kinabagsakan ng panalok. Nais pa nga nilang maglagay na rin ng bukal sa harap ng altar para makumpleto na ang eksena ngunit may isang kumontra sa panukalang ito dahil mas nababagay lang daw iyong gawin sa hardin ng simbahan at hindi sa loob ng simbahan. Isa pa, kung maglalagay nga sila ng ganoon pang palabas ay baka mapagkamalan lang itong dawdawan ng agua bendita ng mga ignoranteng walang muwang sa kuwento.

Kaya nagkasundo silang iwan na lang ang panalok sa paanan ng santo sa ganoong kapayak na presenstasyon. Pero hindi nila puwedeng iwanan na lang doon ang hiyas na abot kamay ng kahit sino. Kaya pinagawan nila ito ng kahang salamin na siya nitong sisidlan at ang kahang salamin ay pinalibutan naman ng bakal na rehas. Kaya pati si San Roque ay kasama ring naikulong sa rehas.

Araw-araw na lang kung puntahan ng mga komersyanteng intsik ang kura para mangulit sa pakikipagtawaran sa bagong lagak na kayamanan. Araw-araw na may nagaganap na tila lihim na subastahan sa kumbento. Nakapagtataka ang pagkakaroon bigla ng interes nitong mga paganong dilaw para sa isang Kristiyanong relikya. Pinakamasugid sa kanilang lahat ang intsik na si Tonga na nangakong yayakap na sa Kristiyanismo at magbibigay ng buwanang donasyon sa simbahan buhat sa kaniyang kabi-kabilang mga negosyo.

Maging ang misteryosong alaherong sinasabing nakapaglibot na sa Europa sa paghahanap ng mga di pangkaraniwang alahas ay lumapit na rin sa simbahan. Inalok daw nito bilang kapalit ang rosaryo ni Reyna Isabella na esposa ni Haring Fernando Segundo ng Aragon. Ang bawat isa sa mga brilyanteng butil ng rosaryong ito ay may kani-kaniyang basbas buhat sa Papa Alejandro Sextus ng Roma kaya kung may animnapung butil ang rosaryo ay may animnapung milagro rin itong maipagkakaloob sa sinumang magmamay-ari. Kung paano naman napunta sa mga kamay ng mahiwagang alahero ang rosaryo ay isa pang mahaba at hiwalay na kuwentong may kinalaman sa napipintong pagputok ng himagsikan sa lalawigan ng Laguna at sa mga kalapit nitong bayan. Sa simula, naakit ang kura sa inaalok na rosaryo ngunit talagang wala siyang tiwala sa misteryosong may-ari dahil masyado itong misteryoso para sa kaniyang panlasa at tila lagi pang may binabalak para pabagsakin ang pamahalaan at simbahan. Kaya sa tuwing dumadalaw ito sa kumbento, laging nagpapanggap ang kura na masakit ang ulo at ang kampanerong kuba na lang (laging may ganito sa mga lumang simbahan) sa halip ang ipinahaharap dito.

Dahil nga sa ganitong mga bali-balita kaya lalong naging mainit ang banal na panalok sa mga mata ng mga kawatan at sa lahat ng mga gahaman at may mapag-imbot na kalooban.

Samantala, hanggang tingin na lang ang kayang gawin ni Manang Lita sa dating pag-aari. Kahit di nito mahawakan ang panalok na nasa loob ng kahang salamin, nakararamdam pa rin siya kahit paano ng koneksyon dito. 

Sa tuwing nakaharap siya rito, kaharap din niya ang dating Estelita na tila mula sa isang hiwalay na kuwento. Higit na matiisin ang nasa kuwentong iyon. Higit na pambihira, higit na dakila, at higit na maalamat.

Ngunit pumapasok din sa isip ni Manang Lita (lalo na’t kung pagod siya mula sa katatapos lang na pagwawalis sa buong bakuran ng pinalawak na simbahan) na paano kung dumating ang panahong matandaan niya at makilala niya kung alin talaga sa kaniyang mga panalok ang tunay na panalok na kaniyang ginamit? At paano kung matuklasan niyang hindi ang nasa loob ng salaming ito ang panalok na iyon? At kung isang araw, paano kung sabihin niya sa mga taong hindi ang nasa loob ng salaming ito ang tunay na panalok? Na natatandaan na niya ngayon kung saan niya ito naiwaglit? Pero hindi iyon yaring ginto at wala iyong mga rekotitos na diyamante? Karaniwang panalok lang iyon pero iyon ang tunay na hinipo ng Diyos? Pero kung isisiwalat niya ngayon ang pagiging huwad nitong panalok na pinakamamahal ng lahat, ipagpapalit ba nila ang tunay sa kopya kung ang tunay naman ay mumurahin at naroon lang at nakasabit sa kanilang batalan? Marahil huli na. Masyado nang maraming kuwentong bumuhay sa kasalukuyang panalok. Kaya anong saysay magtawag uli ng atensyon sa sarili? Marami ang napalapit sa Diyos, nabago ang buhay, gumaling sa karamdaman, umunlad buhat sa karalitaan, nakahanap ng paniniwalaan. Mahalaga pa ba kung aling panalok ang tunay na nasangkot sa kaniyang kuwento? Sinong may sabing kuwento pa rin niya ito? 

Hanggang isang araw, buong bayan ng San Roque ang natigalgal sa balitang nawawala ang banal na panalok sa simbahan. Todo tanggi ang mga lolang palasimba na sila-sila lamang din ang nagnakaw sa banal na sagisag. Hindi na raw nila iyon kayang gawin sa tahanan ng Diyos dahil nagbagong buhay na sila simula ng nangyari ang dakilang himala.

Dumating ang inspektor buhat Maynila para magsiyasat sa nangyaring nakawan. Sa kaniyang imbestigasyon, lumalabas na may limang suspek: ang intsik na si Tonga, ang misteryosong alahero na pinaghihinalaan ding lihim na tagatustos sa nagaganap na aklasan, ang kampanerong kuba (hindi ito nawawala sa mga lumang simbahan), si Manang Lita, at siyempre, ang kura.

Sa limang ito, si Manang Lita ang pinakaidinidiin ng maraming saksi. Si Manang Lita kasi ang pinakamadalas daw kung lumapit sa relikya at tumatanghod pa rito nang pinakamatagal na tila nakikipag-usap pa rito ng maraming klase ng usapan. Hindi nga ba’t siya ang may motibong pinakamasidhi sapagkat siya ang unang nagmay-ari sa nawawalang relikya? Katunayan, hindi lang isang beses itong narinig na sumumpang babawiin ang nawala sa kaniya.

Ang totoo (na malalaman lang ng inspektor pagkatapos na maisara na ang kaso at wala nang saysay pang malaman ang totoo), wala naman talagang narinig na ganito ang mga saksi. Gusto lang nilang mahuli si Manang Lita, makulong, at sa bandang huli ay maparusahan ng kamatayan sa pamamagitan ng bitay na gaganapin sa plasa para saksihan ng lahat. Dahil bitin sila sa naunang kuwento ng kabanalan at pagsasakripisyong ipinakita nito noong kabataan pa nito. Ngayon, tingin nila, dapat nang lubusin ng kanilang kababayan ang pagganap nito sa papel ng santa at martir. Panahon na para magkaroon ng santang katutubo at ang kanilang Manang Lita ang kanilang kandidata.

Natupad nga ang kanilang inaasam. Hinuli ng mga guardia sibil ang tindera ng isda. Ikinulong ito, pinahirapan, pinaamin sa krimeng hindi man lang nito nauunawaan kung ano. Habang nasa loob ng kulungan, magpapatiwakal na sana ito sa pamamagitan ng pagbibigti gamit ang aporo ng sariling saya, nang dumating ang kubang kampanero mula sa simbahan para sabihin sa mga bantay na iniuurong na ng kura ang kaso laban sa ginang.

Dahil nagpakilala na ang mga tunay na kawatan. Sila ang pangkat ng mga tulisang kilala sa tawag na Los Agrabyados. Sila ang umangkin sa krimen at pinatutubos nila ang ninakaw na relikya sa halagang dalawang libong piso na halagang katumbas kung nagkataong ang tutubusin ay isang bihag na prayle. Pero di sila pinansin ng simbahan. Dahil dito kaya ibinaba nila mula dalawang libo, naging isang libong piso na halagang pantubos naman sa bihag na pari ngunit paring sekular at katutubo. Pero wala pa ring umimik buhat sa simbahan. Kaya muling ibinaba ang halaga sa limang daang piso na halagang pantubos sa isang bihag na opisyal na may mababang ranggo. Na sinagot muli ng katahimikan. Kaya ang limang daan ay naging dalawang daan na halagang pantubos sa nakaw na kalabaw. Ngunit para silang nakipagtawaran sa bato. Gano’n na lang ang pagtataka ng Los Agrabyados sa kawalang pakialam ng simbahan.

Isang gabi, nakitang nag-uusap sa likod ng pansitan ang misteryosong alahero at ang kampanerong kuba. Sa pag-uusap nilang idinadaan sa bulungan at makahulugang senyasan, mahihinuhang isang mahalagang lihim ang sentro ng kanilang paghaharap. Upang malaman ang laman ng katago-tagong lihim na ito, ang kailangan lang ay lumapit pa sa kanila nang kaunti at pagbutihin pa ang pakikipakinig.

Tinubog lang sa ginto at saka dinikitan ng kunwaring diyamanteng yari sa puwit ng baso. Hindi ipagkakatiwala ng kura ang banal na panalok kahit kay San Roque. Itinago ito sa loob ng kaha-de-yero na nakabaon sa libingan ng mga pari.

—Allan N. Derain

“Alam ninyo ginoo, kay tagal kong hinintay na may isang katulad ninyong mapagawi dito sa aming bayan. Sapagkat magkapanalig tayo ng adhika,” ang paunang sabi ng kuba sa alahero.

“Magkano, Agrifino?” biglang putol ng alahero.

Natigilan ang kuba. Nagtaka. Tila hindi naunawaan ang tinatanong ng kausap.

“Mahalaga ang aking oras,” dugtong ng alahero habang may tila nilalamukos na di nakikitang papel ang isang kamay na tanda marahil ng pagkainip kundi man ng sinusupil na pananabik. 

“Handa kong ibahagi ang impormasyong kailangan ninyo ngunit sa tamang halaga,” pagtatapat sa wakas ng kuba na tinawag na Agrifino. “At hindi ko mamasamain kung aanyayahan n’yo rin akong sumama sa susunod n’yong muling paglilibot sa Europa habang nagpapalamig sa batas.” Dahil nais ding makita ng kuba ang mundo.

Tumango-tango lang ang alahero sa lahat ng narinig. At sa pagngiti-ngiti nito ay tila nais na ngang makipagkasundo dahil ang lihim na binibili ay walang iba kundi ang katago-tagong lihim ng banal na panalok. Dahil ang tinangay ng mga bandido sa simbahan ay replika lang. Tinubog lang sa ginto at saka dinikitan ng kunwaring diyamanteng yari sa puwit ng baso. Hindi ipagkakatiwala ng kura ang banal na panalok kahit kay San Roque. Itinago ito sa loob ng kaha-de-yero na nakabaon sa libingan ng mga pari. Nasa ilalim ng simbahan ang libingang iyon. Nagtataka nga ang kampanero kung bakit wala sa mga tulisan ang nag-abala man lang maghanap ng kayamanan sa dakong iyon dahil sa pagkakatanto niya, ang mga kayamanan sa simbahan ay doon lahat nakabaon.

Batid ng kuba ang malaong kasaysayan ng simbahan sapagkat matagal siyang nakapaglingkod dito bilang ladino. Agrifino Bagongbanta ang kaniyang tunay na pangalan. De los Santos ang Kristiyano niyang apelyido na ibinalik din niya sa Bagongbanta nang magpasyang maging isang lihim na anarkista. Bilang dating ladinong nakauunawa ng Latin at Kastila, nakapagsalin ito ng mga aklat na naging sandata ng simbahan laban sa Anitismo — mga aklat gaya ng Catequesis, Vidas, Plegarias, Doctrinas, at Oficio Divino mula Kastila patungong Tagalog.

Hanggang huminto ito bigla mula sa pagsasalin ng mga relihiyosong aklat at minabuti na lang na maging karaniwang kampanero. Nagsimula ito isang araw, nang ipasunog dito ng mga paring kasapi ng censura ang isang talaksan ng mga nakumpiskang ipinagbabawal na babasahin. Ngunit sa halip na sunugin lahat, pinili at inihiwalay ni Agrifino ang ilan na balak niyang basahin sa mga libreng oras. Sa simula, libangan lang ang hanap ng kuba bukod sa nais din niyang mahasa pa ang husay sa pagbabasa ng mga aklat na nasusulat sa wikang banyaga. Isa sa mga aklat na kaniyang naisalba ang Propaganda socialista fra contadini ni Errico Malatesta na nakasalin sa Kastila. Binago ng aklat na ito ang pagtanaw ni Agrifino sa buhay. Nagkaroon siya bigla ng kaunawaan tungkol sa mga manggagawa na di lang bihag ng mga mananakop kundi ng kani-kanila ring mga panginoon sa mga lugar ng kanilang paggawa.       

Sinikap ng kubang isalin ang kaniyang kopya mula Kastila patungong Tagalog. Ang mga bahaging tapos nang isalin ay ipinupuslit niya sa isang tagong imprenta para makapaglimbag ng marami pang kopya. At ang mga pahi-pahinang naililimbag ay iniipit niya sa loob ng mga misal.

Natagpuan na niya sa wakas ang tunay na pag-ibig, buong akala ni Agrifino. Hanggang dumating isang araw ang dalagang magiging katuwang niya sa paglilinis ng simbahan. Nakilala niya agad si Estelita dahil kasa-kasama na nila itong naglilingkod sa simbahan bata pa lang ito. Tatlong taon din itong nawala sa San Roque kaya di akalain ng kubang makikita pa niyang muli. Hindi rin niya akalain ang nagagawa ng tatlong taon para pamulaklakin at pahinugin ang dating bubot na kabataan.

Ganito ang hatian nila sa trabaho: si Agrifino ang bahala sa kalinisan ng buong kumbento at si Estelita naman ang sa simbahan. Kasama sa trabaho ng dalaga ang paglalampaso ng sahig, pag-iisis sa mga upuan, pagpupunas sa altar, at pagwawalis ng mga bumagsak na dahon sa patyo. Ang paglilinis sa mga poon, pagsusuklay sa kanilang buhok, pagpapalit ng kanilang mga damit, at pagpapakintab ng kani-kanilang mga ginintuan at pinilakang gamit tulad ng baston, hikaw, kuwintas, laruang bola, espada, timbangan, plato at kung ano-ano pa ay nakatoka naman sa bawat pamilyang may ampon sa kanila.

—Allan N. Derain

Ganito ang hatian nila sa trabaho: si Agrifino ang bahala sa kalinisan ng buong kumbento at si Estelita naman ang sa simbahan. Kasama sa trabaho ng dalaga ang paglalampaso ng sahig, pag-iisis sa mga upuan, pagpupunas sa altar, at pagwawalis ng mga bumagsak na dahon sa patyo. Ang paglilinis sa mga poon, pagsusuklay sa kanilang buhok, pagpapalit ng kanilang mga damit, at pagpapakintab ng kani-kanilang mga ginintuan at pinilakang gamit tulad ng baston, hikaw, kuwintas, laruang bola, espada, timbangan, plato at kung ano-ano pa ay nakatoka naman sa bawat pamilyang may ampon sa kanila. Nang mga panahong iyon, hindi pa nakauuwi mula Roma ang sagradong panalok kaya hindi pa rin pinamumutiktikan ng mga debotong perigrino ang simbahan at dahil dito’y nakakaya pa rin itong linisin ng iisang tao.  

Sa tuwing gumagawa ang dalaga, laging nakahanda ang bahagi ng tanghaliang itinira pa ni Agrifino para dito. Sa tuwing mamaalam naman ang dalaga pauwi, laging may pabaon pa rito ang kuba na kesong puti kundi man tsokolate baterol na malamang na inumit pa nito sa paminggalan ng pari.

Buhat nang dumating sa buhay niya ang dilag na agad nitong itinangi, naging madalang na ang mga pagsasalin ng dating ladino. Sapagkat nasumpungan naman nito ang sariling nagmamakata ng mga sariling berso. Sumulat ito ng tulang pinamagatan niyang “Bituin ng Aking Diwa”. Ang totoo, dati niya itong tula na alay sa Mahal na Birhen na kinikilala niya noong patrona ng kaniyang panulat. Ngunit nang muli niya itong hanguin buhat sa marami pang mga nasulat na matagal nang tinalikuran, at gawan ng rebisyon, sa bago nitong anyong buhay ay nagkaroon din ng bagong paralumang pinag-aalayan. Nang ipabasa niya ito sa kaibigang sakristan na kilalang maibigin din sa berso, ang payo sa kaniya ay lapatan ng himig. At iyon nga ang ginawa ng kuba kaya malamang na dito nagmula ang unang kundiman.

Isang gabing maliwanag ang buwan, narinig sa unang pagkakataon ang kubang umaawit sa harap ng bahay nila Estelita. Inaawit nito ang tungkol sa Bituin ng Diwa na talang gabay sa kaniyang mga paghaharaya. Isinasamo nito sa Bituing tanglawan ang kaniyang paglalayag sa Laot ng Karimlan upang maipag-adya sa Pampang ng Pagkalugami. Lingapin mo! Lingapin mo! ang sabi pa sa awit, yaring buhay kong malapit nang maparam. Sapagkat ang Bituin ng Aking Diwa ay pag-asa ko’t timbulan.

Sa unang tingin, mga gasgas nang talinghaga ang mga ito kung ihahambing sa mga mas makabagong tula ng pag-ibig. Ngunit tandaang dahil ito ang posibleng kauna-unahang tulang inawit bilang kundiman kung kaya ito pa lamang din ang kauna-unahang beses na ginamit ang mga imaheng ito sa ganitong paraan, at dahil dito’y dapat ituring na bago, orihinal, malikhain, at naghahawan ng landas sa panulaan. At sa saliw ng gitara ng sakristang maibigin sa berso, na isanama roon upang umalalay, lalo pang tumingkad ang timyas ng bawat kataga, daing, at buntonghiningang bumabaloy sa harana ng kuba.

Habang nakadungaw sa bintana, hindi naman matiis ni Estelitang tapunan ng tingin ang malaking umbok sa likod ng kaniyang Manong Bago, na tawag niya rito at binibigkas bilang ‘manumbago’ na parang salitang tumutukoy sa sakit ng matatanda. Nais sana niyang pansinin ang maputing kutis ng binata na sa liwanag ng buwan ay lalong napaghahalatang kutis ng isang mestisong Intsik. Ngunit di talaga maalis ang kaniyang paningin sa nakausling likod.

Nang magising ang kaniyang nanang sa narinig na malamyos na tinig, sumilip din ito sa bintana at muntik nang himatayin nang makita ang anak na dalagang hinaharanahan ng isang maligno. Nagawa lang nitong kalamayin ang loob nang mapag-isip-isip din agad na ang kaniyang anak naman talaga’y lapitin ng hiwaga kahit noon pa man. Naisip din nito ang mga kuwento-kuwento tungkol sa mga dalaga sa kanilang lugar na niligawan ng tikbalang kaya nagsipagyaman. Kaya walang kibo-kibo itong nagpainit ng tubig para makapagluto ng salabat. At upang matuwa sa kanila ang bisitang impakto ay titingin din ito kung may tabako o nganga siyang maiaalok dito. 

Nang gabi ring iyon, naglahad ng kaniyang pag-ibig ang kuba. Na sinagot naman ng dalaga ng ganito: “Kung saka-sakali, kayo Manong Bago, ang magiging ikatlong bundok ko ng kalbaryo.” Na tinutukoy malamang ang sariling ina bilang unang bundok at ang kaniyang tatlong taong pamumundok bilang ikalawa. “Pero tapos na ako sa pag-akyat ng mga bundok.”

Simula noon, lagi nang nakikita ang kampanerong kuba na nakatayo sa simboryo na hindi pa noon tinitirhan ng higanteng sawa. Hinihintay ng lahat kung kailan ito tatalon mula roon para magpatiwakal. Ngunit lagi ring nabibitin ang mga taga-abang dahil lagi itong nakikitang nakatanaw lang sa buong pueblo, marahil humahagod pa ng tingin mula plasa hanggang tiyangge, hanggang sa mga kabahayan sa paligid nito, at sa kasukalan hanggang tabing ilog kung saan may mga naglalaba at mga batang nagsisipaglangoy. Sinong makapagsasabi na naroon ito upang makapag-isip ng mga pakana kung paanong mawawakasan ang mundong ito na nilikha para sa kanila ng kanilang mga amo?


Sa tulong ng kakuntsabang kuba, pinasok isang gabi ng alahero ang simbahan kasama ng kaniyang mga tauhan. Sa tulong naman ng mapang natuklasan ng kuba sa ilalim ng tuntungan ng poong San Antonio de Padua, natukoy nila ang libingang pinagbaunan ng kaha-de-yerong lalagyan ng panalok. Hindi sila nagsayang ng oras sa paghuhukay. Pito ang tagapalang inupahan ng alahero para mabilis na mahukay ang baul ng kayamanan.

Makalipas ang ilang oras, nahukay nga nila ang isang kaha-de-yero. Sinira nila ang kandado nito gamit ang dalang piko at tumambad sa kanila ang isang bagay na nakabalot sa tela na gaya ng mga maharlikang inililibing sa sinaunang Ehipto. Tinanggal nila ito buhat sa pagkakarolyo at lumitaw sa harap nilang lahat ang kanilang tunay na layon, tunay na tunay dahil may liwanag pang sumisilay buhat sa pito nitong diyamante.

Pondong malilikom sa sandaling maipagbili niya sa pinakamataas magpresyo ang tanging nakikita ng alahero. Kung ilang armas ang mabibili at kung ilang sundalong mersenaryo ang mababayaran. Akmang dadahupangin na niya ito nang biglang tumalon palabas ng kaha ang panalok na parang bigla itong nagkaroon ng sariling buhay. Kung inaakala ng alaherong mapababagsak niya ang kolonya gamit ang bagay na kolonya mismo ang lumikha—pwes, sa dulong ito ng kuwento niya malalaman ang malaki niyang pagkakamali!

Sa takot na baka kung saan dalhin ng di nakikitang kamay ang ibinibitin-bitin nitong panalok, nakiagaw na rin ang kura sa mga magnanakaw.

—Allan N. Derain

Lumipad palayo ang panalok na parang ibong nakawala sa hawla. Nagpahabol ito sa lahat hanggang sa labas ng simbahan. Ito ang maituturing na una nitong opisyal na milagro matapos mailagak sa simbahan: ang kusa nitong paglabas ng simbahan.

Natanaw ng kura ang kaguluhang namamayani mula sa bintana ng kumbento. Pumanaog agad ito at inalerto ang mga kwadrilyero pati na ang kapitan del baryo.

Nang marinig ng taumbayan ang paghingi ng kura ng saklolo, buong bayan din ang dumalo para paligiran ang harap ng simbahan at para masukol ang pangkat ng mga kawatan. Nakita ng lahat ang mga tunay na salarin – ang kampanerong kuba, ang alahero at ang mga tauhang upahan nito. Nakita rin nila kung paanong pinaglalaruan ng lumilipad na panalok ang mga humahabol na kawatan. Tila may isang hindi nakikitang kamay na humahawak sa puluhan ng panalok at parang roleta itong pinaiikot-ikot at saka ipinangsasangkutsa sa hangin. Sa takot na baka kung saan dalhin ng di nakikitang kamay ang ibinibitin-bitin nitong panalok, nakiagaw na rin ang kura sa mga magnanakaw. Sumali na rin pati taumbayan. Gumamit ng panungkit ang ilan sa kanila na parang manunungkit ng papaya. Ngunit lalo pang nagpakataas-taas ang panalok buhat sa kanilang lahat. At dahil tila napagtanto nitong hindi siya maaaring ariin ng kahit sino, kahit ng simbahan, kaya nagtuloy-tuloy ito sa pagtaas hanggang makaabot sa kalawakan. Sinundo raw ng mga anghel, may mga nagsabi. Si San Roque mismo ang sumundo, sabi naman ng iba. Nakarating ito sa gawing hilaga ng kalangitan at naging bahagi ng konstelasyong Ursa Mayor na matatanaw mula sa lupa lalo na tuwing buwan ng Abril.

Simula noon, doon na nanatili ang maningning na panalok.

Natanaw rin ng ibang mga tao mula sa iba’t ibang panig ng mundo ang bungkos ng pitong diyamanteng naging talampad ng mga bituin (o asterismo na tawag sa mas maliit na konstelasyong bahagi ng mas malaki pang konstelasyon). Sa kuwentong Arabo, pinangalanan ang pitong brilyanteng bituin na Alkaid, Mizar, Alioth, Megrez, Phecda, Dubhe, at Merak. Magkakahugpong ang Alkaid, Mizar, at Alioth na bumubuo sa hawakan ng panalok. Ang Alkaid na pinakamaningning sa lahat ang makikita sa pinakadulo ng hawakan. Samantala, ang mga bituing Megrez, Phecda, Dubhe, at Merak naman ang bumubuo sa pinakamangkok. Ngunit sa kanilang alamat, hindi ito isang panalok kundi isang kabaong na sinusundan ng tatlong nagluluksa. Sa astronomiyang Hindu, ‘Sapta Rishi’ o Pitong Dakilang Paham ang tawag sa pitong bituin. Pitong Diyos ang pagkakakilala naman sa kanila sa Mongolia.  ‘Tseih Sing’ o Ang Pamahalaan naman sa Tsina. ‘Buruj Biduk’ o Sandok ang tawag sa Malaysia. Sa Britanya, isa itong araro. Sa mga Romano, ito ang ‘Septentrio’ o ararong may pitong baka. Sa Scandinavia, ito ang Bagon ni Odin. Sa mga Jama Mapun ng Tawi-Tawi, palakaya na panghuli ng isda ang tingin nila rito. Ngunit doon po sa amin, bayan ng San Roque, panalok ang pagkakakilala namin sa bungkos na ito ng pitong talang alam naming sa amin nagmula.


Doon sa kalangitan, makikitang nag-iisa ito at bukod na natatangi. Ligtas hindi lang sa mga magnanakaw kundi sa lahat ng mga kopya at mangongopya. Ngunit isang gabi, isa pang panalok ang natanaw sa kalangitan. Walang nakaaalam kung saan ito nanggaling o kung sino ang may gawa. Kung ito ba’y inilagay doon sa kalangitan para kutyain ang naunang panalok. At tila ba lalo pang nang-iinis ang mapagbirong gaya-gaya dahil itinabi pa niya ang sarili sa naunang panalok. Pero sa kabutihang palad, hindi perpektong kopya ang bagong dating dahil mapapansing mas maliit ito sa orihinal. Hindi rin ganoon kaningning ang mga bituin nito anupa’t sa mga lugar na mailaw ay mahirap itong matanaw. Kaya naman ang naunang panalok pa rin ang higit na inaasahang pananda ng mga manlalakbay sa paghahanap sa posisyon ng Polaris kung saan din makikita ang tunay na hilaga. Kaya maaari pa ring mapag-iba ang dalawang panalok sa langit sa pagsasabing ang nauna’y Malaking Panalok at ang sumunod dito ay Maliit na Panalok.

Ngunit sinong makapagsasabi? Dahil lahat ay posibleng mangyari, baka isang gabi, habang nakatingala tayo sa kalaliman at kalawakan ng langit ay may isa na namang panalok ang magpakita dahil ang hinihintay lang talaga ay isang kopyang hindi papalya. At matapos nito, maaaring may isa pa at isa pa at isa pang gaya-gaya hanggang sa mapuno ng mga magkakamukhang panalok ang kalangitan gaya ng nangyari noon sa batalan ni Estelita.


Si Allan N. Derain ay manunulat, visual artist, at guro. Awtor ng Iskrapbuk (shortlisted sa Madrigal First Book Award) na una niyang aklat ng mga maikling kuwento at Ang Banal na Aklat ng mga Kumag (Carlos Palanca Memorial Award Grand Prize, Loyola Schools Outstanding Scholarly Award, National Book Award, at Reader’s Choice Award) na una niyang nobela. Isinalin niya ang mga kuwento ni Guy de Maupassant sa koleksyong Ang Kuwintas at Iba pang mga Kuwento. Editor ng antolohiyang May Tiktik sa Bubong, May Sigbin sa Silong (Loyola Schools Outstanding Creative Work, National Book Award, at Gintong Aklat Award). Ang The Next Great Tagalog Novel at Iba pang Kuwento na ikalawa niyang aklat ng mga maikling kuwento ang pinakabago niyang libro (UP Press, 2019). Ilustrador ng Ang Diablo sa Filipinas ni Isabelo de los Reyes at ng kaniyang sariling nobelang Ang Banal na Aklat ng mga Kumag. Ang Tagolilong: Lipon ng mga Aswang, Diablo, at Kumag ang naging una niyang art exhibit na ginanap sa Pardo de Tavera Room ng Rizal Library noong 2015. Guro ng Panitikan at Malikhaing Pagsulat sa Pamantasan ng Ateneo de Manila. Naging fellow for fiction ng LIKHAAN UP National Writers Workshop. Naging moderator ng Heights at Naratibo. Kasalukuyang direktor ng Ateneo Institute of Literary Arts and Practices (AILAP). Nagtapos siya ng kaniyang Doktorado sa Filipino-Malikhaing Pagsulat sa UP Diliman.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: