Sanaysay

Tungkol sa Kamatayan

Nang masunog ang matandang bahay namin sa Caramoan, ang una kong ginawa ay maglakad sa abo, damhin ang bawat alaala na tinupok ng apoy. Para kaming namatay sa nangyari, simula pa noong bata ako ay akyat-panaog na ako sa hagdan, tagutaguan sa ilalim ng mesa, upuan, gilid ng tukador at tuwing umaga ay dudungaw sa bintana para batiin ng magandang umaga ang mga kapitbahay naming papalaot sa dagat.

Pero dapat tanggapin ang kinain ng apoy, sabi sa akin ni Lola habang pareho naming pinagluluksaan ang bahay. Sa dumaang kisap-mata, tinanggap ko na ang nangyari. Dahil kailangang magsimula ulit, pinili naming manirahan sa Maynila. Maliban sa pagtatangka naming kalimutan ang trahedya, mataas rin ang sahod sa NCR kumpara sa sinasahod ko sa Camarines Sur noon. Panibagong simula, ang sabi ko sa sarili, balik ulit sa wala.

Lagpas trentang taon na ang dumaan, nandito na ulit ako sa Camarines Sur nakatira. Hindi pa rin mawaglit sa isip ko ang alaala ng lumang bahay. Binubuo pa rin ng isip ko ang bawat sulok ng bahay, ang bawat bahagi nito na nagpapaalala sa akin ng tahanan. Hindi magiging tahanan ang isang bahay nang walang alaala. Bakit napakalapit ng puso ko sa isang bahay na matagal nang wala?

Hindi naman ako ganito sa maraming aspekto ng buhay ko. Hindi ko iniisip kung sinong magsasaka ang nagtanim ng isasaing ko na bigas, o kung saang bansa ginawa ang ginagamit kong cellphone. Hindi ko rin sumasagi sa isip ko kung anong epekto ng paglalagay ko ng pirma sa isang dokumento. Ang mahalaga sa akin noon ay nakukuha ko ang pangangailangan ko at nagagawa ko ang trabaho ko. Pero ngayon, habang binabalikan ko ang mga karanasan ko bilang kawani ng gobyerno, lalung-lalo na sa pinakabagong balita tungkol sa korapsyon sa PhilHealth, hindi ko magawang hindi bumalik.

Ang lipunan nga naman ay hindi magiging lipunan kung wala ang mga indibiduwal. Hindi matatawag na indibiduwal ang isang indibiduwal kung hindi siya kabilang sa isang lipunan. Hindi ka isang Pilipino kung hindi mo kikilalanin ang Pilipinas bilang bansang pinanggalingan mo. Mag-isa lang ako, pero konektado ako sa maraming bagay, tao, lugar, at alaala. Hindi gagalaw ang isang ahensya kung papayabaan mong hindi gumagalaw ang dokumento. Ang lahat ay isang malaking proseso, mga papel na dumadaan, lumilipad at minsa’y naglalaho na lang bigla.

Masalimuot ang pagbabalik sa mga dapat at hindi nagawa. Ang mga bagay na sana ay naiwasan kung alam ko lang kung ano ang kahihinatnan ng isang pirma. Pero hindi ko na ipapaliwanag pa ang mga iyon, o magbibigay pa ng detalye. Ang puntong gusto kong sabihin, mahigpit ang tanikala sa pagpoposisyon natin sa ngayon at ang kaya lang nating makita ay ang mga kamay at paa nating naka-posas, ang tinatayuan nating semento, at ang amoy ng kawalang kalayaan. Ano ang nasa kabilang dako ng pagkagapos sa tanikala. Itong nasa harap ko ang trabahong dapat kong gawin: pagbasa at pagpirma, ano ang epekto nito ngayon nang hindi nakikita ang epekto nito sa hinaharap. Ginagawa ko naman ito para sa ikabubuti ng probinsya, ginagawa ko ang mga ginagawa ko dahil tumutulong kami.

Pero sa huli, nang makita ko nang maging materyal ang kani-kanina lang ay pirma, ano ang mga bagay na ikinabuti ng probinsya dahil sa proyektong ito?

[K]apag napakaraming bahagi ang gumagalaw at hindi na natin alam kung nasaan ang depekto, ang magiging depekto ay ang kabuuan. Dahil ang maliit na sira, kalaunan ay manganganak nang mas malaki pang mga sira.

Ang masasabi ko lang sa gobyerno, kapag napakaraming bahagi ang gumagalaw at hindi na natin alam kung nasaan ang depekto, ang magiging depekto ay ang kabuuan. Dahil ang maliit na sira, kalaunan ay manganganak nang mas malaki pang mga sira. Oo, bahagi ako ng sistema hanggang ngayon. Katulad ko, pare-pareho tayong pinapatay, kung gayon. Pare-pareho tayong nakakulong sa sistema. Kahit sabihin nating hindi tayo kabilang ay kabilang pa rin tayo. Hindi ito nawawala sa pagtalastas na hindi ako kabilang sa sistemang ito.

Malawak ang mundo, malawak ang isang bansa, malawak ang isang siyudad, malawak ang isang eskinita, malawak ang isang pamilya, at malawak ang pagiging isang indibiduwal. Mayroon tayong kani-kaniyang mga motibo, layunin, wika, kultura, paniniwala pero binibigkis tayo ng iisang konstitusyon at batas na hindi nakaka-intindi sa mga salik na bumubuo sa kani-kaniya nating situwasyon.

Kung malawak ang lahat ng aspekto ng buhay, hindi ba’t dapat tayong mabahala sa pagbibigay depenisyon sa mga salitang bumubuo sa mga batas katulad ng Anti-Terror Bill Law, o ng Death Penalty Bill? Hindi ba’t masyadong malawak ang mundo para tingnan natin ang politika bilang DDS at Dilawan? Hindi ba’t hindi lang ang Makabayan o ang Partido Komunista ng Pilipinas ang pupwedeng tawagin na kaliwa? Hindi lahat ng Kristiyano ay Katoliko, at hindi rin lahat ng Muslim ay Sunni. Hindi lahat ng itlog ay nanggagaling sa ibon, may itlog rin ang ahas at ang pawikan.

Kung may taong ihaharap sa ‘yo, ibibigay sa ‘yo ang detalye ng kaniyang krimen: Paano niya ginawa, bakit niya ginawa, may kasama ba siya o wala. Hahatulan mo ba siya nang hindi mo nakikita na sa isang banda ng kaniyang kuwento, may mga detalyeng hindi nababanggit, mga bagay na hindi piniling ihain sa mga magbababa ng hatol. Hindi ipinakita sa iyo ang kuwento ng kaniyang buhay, kung ano ang kinalakihan niyang mundo, kung paano siya nabuhay sa araw-araw, kung naging makatao ba ang ibang tao sa kaniya. Naniniwala ako na mayroong masama dahil masama ang lipunang kinabibilangan niya. May gumagawa ng masama dahil itinutulak siya ng lipunan na gumawa ng masama. At nagiging masama ang masama dahil idinidikta ng lipunan na ang mga bagay na ito ay masama.

Papatay ba tayo ng mga taong matagal nang pinapatay ng sistema? Malulugmok na lang ba tayo sa abo ng nasunog nating mga alaala nang hindi natin sinusubukang balikan ang mga nawala? Papaslangin na lang ba natin ang mga naligaw nang hindi natin itinuturo sa kanila ang daan?

Papatay ba tayo ng mga taong matagal nang pinapatay ng sistema? Malulugmok na lang ba tayo sa abo ng nasunog nating mga alaala nang hindi natin sinusubukang balikan ang mga nawala? Papaslangin na lang ba natin ang mga naligaw nang hindi natin itinuturo sa kanila ang daan?

Tulad ng pagbuo ko sa alaala ng nasunod naming bahay, dapat nating matutunan, higit sa kahit anong panahon, na ang mga gagawin at mangyayari ngayon ay makakaapekto sa hinaharap.


(Portrait: Alex Llorente)
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: